'Gewone dingen kunnen heel bijzonder zijn'

Vandaag ontvangt Ruud van Empel de H.N.Werkmanprijs voor grafisch ontwerpers. Naast vormgever is Van Empel bekend als de decorbouwer (onder meer 'Kreatief met Kurk', '30 Minuten') met een voorkeur voor 'het volkse'. Als geen ander weet hij de geur van sudderlapjes op tv op te roepen. ,,Een doorsnee Nederlandse huiskamer kan me mateloos boeien, prachtig.''

Een hoog ergens in de Amsterdamse Spaarndammerbuurt woont en werkt Ruud van Empel (42). Verspreid door de kleine huiskamer staan enkele rekwisieten die 'gedrukt op papier' heel Nederland zijn doorgegaan. Affiches voor De Parade, theatervoorstellingen, films. Zoals de troubadours met gitaar en harmonica. Het zijn rekwisieten die veel zeggen over Van Empels smaak, maar ook over zijn werk.

,,Mijn smaak is bekend, maar mijn naam veel minder. Ik werk dan ook veel voor opdrachtgevers die niet mij, maar mijn werk op de voorgrond willen hebben. Dat bevalt me goed.''

Naar aanleiding van een tvdecor van Van Empels hand, werd de VPRO bijvoorbeeld eens platgebeld met de vraag waar dat belachelijke behangetje te krijgen was. De 'wansmaak' viel in goede aarde. Het is de stijl die typerend is voor Van Empel. Het is, zeg maar, de sfeer van sudderlapjes met hutspot, koffie met een vel en een poedel op een roze sky-leren bank.

,,Ik sta bekend als de liefhebber van het gewone. Geraniums, bloemetjesbehang, de sfeer die je in volkswijken tegenkomt. Een groot deel van mijn werk verbeeldt de sfeer van een huiskamer waar de koffie vers is gezet. Dat probeer ik treffend weer te geven. Zo'n doorsnee Nederlandse huiskamer kan me mateloos boeien, prachtig.''

Het was ook die speciale voorkeur die ervoor zorgde dat ergens aan het eind van de jaren tachtig Arjan Ederveen, Tosca Niterink en regisseur Pieter Kramer voor zijn neus stonden. ,,Ze zochten iemand die hun humor begreep. Ik maak dingen die niet per se mooi zijn, maar soms eerder knullig of lelijk. Dat fascineert mij nu eenmaal meer dan glad en design.''

Nadeel van die smaak was echter wel dat de kunstenaar in krantenpublicaties de naam van 'meester in de wansmaak' kreeg. Erg kortzichtig, oordeelt Van Empel, over dat predikaat. ,,Ze noemden het Nieuwe Lulligheid of kitsch, maar dat is een oordeel dat de pers erover velt. Ik werd bijvoorbeeld door de Vara gevraagd een filmpje te maken dat het alledaagse leven in Nederland weergeeft. Dat werd een beeld van een eenvoudige huiskamer vanwaar je naar buiten kijkt. Dát zet ik neer, die eenvoud, maar ik geef er geen oordeel over.''

,,Bij een affiche voor 'Bij Ons in de Jordaan', eveneens van de VPRO'', gaat Van Empel verder, ,,staat Kees Prins met opengevouwen handen tegen een achtergrond vol met Amsterdamse volkselementen. Met heel weinig middelen schep je toch dat bedrukte sfeertje. Dat is dan nog geen kitsch, dat is een tijdsbeeld.''

De scheidslijn tussen kunst en kitsch ligt voor Van Empel bij de intentie. ,,De huilende zigeunerjongen ophangen en daar spottend om lachen. Dan houd je je bezig met camp, valse emoties. Maar er zijn tal van huishoudens waar dat portret aan de muur hing als een pronkstuk. Dan is dat geen kitsch, maar een cultuurverschijnsel. Ik weet dat er veel wordt gekoketteerd met wansmaak, maar mijn intenties zijn zuiver. Ik wil een sfeer overbrengen. Dat is het.''

Dat Van Empel daar een meester in is, blijkt wel uit een opdracht die hij vorig jaar kreeg; ontwerp het interieur van een nachtclub.

,,Ja, de eigenaren van een nieuw te openen nachtclub in Amsterdam kenden mijn werk dat ik voor theater had gedaan en dat beviel hen.''

,,Het moest chic, maar ook een beetje shabby worden, luidde de opdracht. Nu aarzelde ik wel even, ik ben immers geen binnenhuisarchitect, maar ik besloot de uitdaging toch aan te gaan. Ik dacht bij mezelf; of je nu een huiskamer voor tv ontwerpt of voor dagelijks gebruik, het principe is hetzelfde.'' Van Empel ontwierp zo de inrichting voor Club Panama en is dik tevreden met het resultaat.

Het is ook die veelzijdigheid die de jury van de H.N.Werkmanprijs in Van Empels werk waardeert. Uit het juryrapport; ,,Een interieur als fotomontage, een tv-decor als omslag van de VPRO-gids, een affiche als cd-hoes; de cirkel sluit zich.''

Van Empel blijkt een sfeermaker te zijn, ongeacht het middel. ,,Als ik mijn ding kan doen, dan ben ik tevreden. Hoewel ik geen durfal ben, zal ik toch niet snel bang zijn te falen. Ik weet wat ik kan.''

Sinds een aantal jaren is hij zich naast opdrachten, ook met vrij werk gaan bezighouden. Het is voornamelijk werk dat hij met behulp van de computer knipt en plakt.

,,Tijdens een film- of theaterproductie had ik vaak ideeën die op dat moment niet haalbaar waren. Hele werelden die ik dan voor me zag, maar gezien de tijd of het geld niet kon realiseren. Maar met de computer is dat geen probleem. Ik kan op een eenvoudige manier mijn creaties scheppen.''

De jury van de Werkmanprijs was geïnteresseerd in zijn collage-serie The Office. Het is een reeks waarbij vooral de sfeer en kijkervaring de aandacht trekken. De verhoudingen kloppen niet, maar dat maakt de beelden interessant. Er is iets vreemds mee. Een illusionist te midden van zijn rariteitenkabinet of een architect die zich net zo hoekig heeft gevormd als zijn gebouwen. Vervreemdende plaatjes.

Een ander collage-project is Frame Story, waarin weer veel van de alledaagse wereld terug te vinden is die Van Empel zo waardeert. ,,Het zijn stemmingen van sfeer en gevoel'', vat hij simpel samen. En wat er te zien is -gebouwen, een bloemenperk. Doodgewone dingen, maar zo in beeld geplaatst dat het kijken een bijzondere ervaring wordt. ,,Dat is wat ik wil bereiken. De ogenschijnlijk eenvoudige belevingswereld draagt heel wat meer in zich dan je op het eerste oog zou verwachten. Ook gewoon kan heel bijzonder zijn.''

De ontwikkeling van vormgever naar kunstenaar is geleidelijk gegaan, maar steeds vaker zal nu de kunstenaar zelf aandacht krijgen. Iets dat Van Empel niet ambieert. ,,Nee, ik zou willen dat mijn werk voorop blijft staan. En ik ver daarachter. De realiteit is mij te plat, ik hou meer van fantasie. Met mijn creaties wil ik een sfeer overdragen. Die is niet in mijn gezicht te vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden