Gewijde Willibrordkerk voelt zich 'ontheiligd'

De voorstelling van gisteravond in de behoudende rooms-katholieke Willibrordkerk in Utrecht. Beeld Rob Huibers

Van tevoren had theatermaker Dries Verhoeven zo zijn twijfels: kon zijn voorstelling 'De uitvaart', waarin maatschappelijke fenomenen als de multiculturele samenleving en de kunst ten grave worden gedragen in een uitvaartmis, wel in een kerk plaatsvinden?

Ja, dat kon, zei de stichting die de Willibrordkerk in Utrecht verhuurt. Als het maar respectvol gebeurt, zou dat geen problemen geven voor de kerkelijke gebruikers.

En daarom werd nog voor de première besloten de kapel en het priesterkoor niet te gebruiken en de verwijzingen naar de consecratie - de overgang van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus - achterwege te laten.

Het spijt Verhoeven - katholiek opgevoed, maar niet meer gelovig - dat hij desondanks de kerkgangers heeft beledigd en dat zij vinden dat de kerk nu is ontheiligd, zo schreef hij gisteren in een open brief. "Als ik dit had geweten, had ik een niet-gewijde kerk gezocht."

Almachtige Willem Drees en de geest van Joop den Uyl
Wat gebeurt er nu eigenlijk tijdens de voorstelling in de kerk? De uitvaartmis van gisteren ging over de verzorgingsstaat. In het voorportaal lag in een open kist een bejaarde met alleen een luierbroekje aan. Daarna voltrok zich een liturgie volgens de bekende stadia: met preek, gebed, collecte en schuld- en geloofsbelijdenis.

Over God, Jezus of de Heilige Geest ging het niet; wel over de almachtige Willem Drees en de geest van Joop den Uyl en Marga Klompé. Bij de communie werd paracetamol uitgedeeld. De dienst, opgeluisterd met orgel en koor, was heel serieus en zelfs een beetje saai, er klonk slechts sporadisch gegiechel als er een mooie vondst in de tekst klonk. Na afloop ging de stoet naar de begraafplaats waar ook koffie met cake was.

Essentiële rituelen
Verhoeven vindt de rituelen essentieel voor zijn voorstelling. "Bij afscheid heb je behoefte aan rituelen. Gebruiken uit de kerk bieden troost omdat ze eeuwenoud zijn. Maar kunnen we ze ook gebruiken als we niet meer geloven? Die vraag wil ik op tafel leggen. Ik denk dat kunst in een behoefte kan voorzien - troost brengen, benoemen wat ons bindt - voor mensen die de kerk hebben verlaten."

Zou hij het stuk ook zo hebben gemaakt als hij zelf gelovig was? Verhoeven denkt heel lang na. "Ja", zegt hij uiteindelijk. "Er was hier laatst een vrouw die gelovig was en dit heel mooi en ontroerend vond. Het kan dus best als je gelovig bent."

Verhoevens vraag om een debat heeft het kerkbestuur afgewezen. Moet deze voorstelling nu echt in een kerk? "Ja, de kerk benadrukt het plechtstatige karakter. En ach, iedereen snapt toch wel dat dit geen Pussy Riot is? Ik loop hier niet te spugen of zo. Ik kan het kerkbestuur alleen tevreden stellen door de kerk te verlaten. Dat gaat me te ver."

Kerk besluit morgen of er ooit nog een eredienst komt

Het bestuur van de Sint Willibrordkerk, het St. Willibrord Apostolaat, hakt morgen de knoop door of het gebouw daadwerkelijk aan de eredienst wordt onttrokken. Sinds zondag zijn er geen vieringen meer. Uiteindelijk is het aartsbisschop Wim Eijk die beslist of de kerk ontheiligd is.

Na de vergadering van het kerkbestuur maakt Eijk zijn standpunt bekend, zegt zijn woordvoerder. "Het advies van het kerkbestuur weegt heel zwaar. Mocht er sprake zijn van ontheiliging, dan willen we de zekerheid dat dit niet weer gebeurt."

Vooral de nepmis in de voorstelling is voor het kerkbestuur onverteerbaar. "Namaakmissen zijn volgens de normen van de Kerk objectief heiligschennend, juist omdat ze de vormen hebben overgenomen van de H. Liturgie." Er zijn speciale vieringen nodig om het gebouw weer geschikt te maken voor kerkelijk gebruik.

Volgens de woordvoerder van Eijk is er sprake van een 'unieke situatie' in het bisdom. Normaal gesproken beslist het bestuur over wat er gebeurt in een kerk. In dit geval is het kerkbestuur niet de eigenaar van de ruimte. Een evenementenstichting verhuurt de kerk voor culturele activiteiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden