Profiel

Gewetenloze Bashir deed alles om aan de macht te blijven

Omar al-Bashir. Beeld AFP

De man kent vele gezichten waarmee hij zijn allianties smeedde. Er loopt al tien jaar een internationaal arrestatiebevel tegen hem. Maar op de achtergrond is er maar één Omar al-Bashir: een gewetenloze dictator.

De in ongenade gevallen 75-jarige president Omar al-Bashir van Soedan heeft nog maar drie collega’s in Afrika die langer aan de macht waren dan hij: de leiders van Equatoriaal Guinee, Kameroen en ­Oeganda. Bijna dertig jaar regeert ­Bashir. Hij heerst en verdeelt en begaat ongekende wreedheden tegen volken en groepen in zijn land die onder zijn dictatoriale heerschappij uit willen.

Hij voert een schrikbewind met verkrachting van vrouwen en jonge meisjes, het vermoorden van kinderen, het verminken van tegenstanders, het platbranden van dorpen, het uithongeren van vluchtelingen, het martelen van onschuldige burgers, het gebruik van chemische wapens tegen tegenstanders en plunderingen op grote schaal.

En dit alles in een omvang die het bevattingsvermogen ver te boven gaat, maar miljoenen mensen tot slachtoffer maakt in Darfur, Zuid-Soedan en het Nuba-gebergte in Zuid-Kordofan.

Bashir kent vele gezichten waarmee hij zijn allianties smeedt. Zo is daar de Bashir in een witte islamitische kaftan met tulband, om de orthodoxe moslimgemeenschap voor zich te winnen. Er is een Bashir in legeruniform om de militairen te paaien. De Bashir in pak met stropdas moet de zakelijke belangen veiligstellen. En daar is de op muziek dansende Bashir met zijn wandelstok vrolijk zwaaiend in de lucht om zijn volkse karakter te benadrukken aan de gewone Soedanees.

Gewetenloos

Maar op de achtergrond is er maar één Omar Ahmed al-Bashir: de man die koste wat kost en gewetenloos aan de macht wil blijven. Hij blijft de boer die zijn grond gebruikt naar eigen goeddunken en geen tegenspraak duldt. In 1944 wordt die boerenzoon in een gehucht in, wat dan Groot Egypte is, geboren. Zijn familie verhuist naar Khartoem waar hij de middelbare school volgt. In 1955 scheidt Soedan zich af van Egypte. Toch gaat Bashir in 1960 naar de Military Academie in Caïro en zes jaar later naar die van Khartoem.

De harde officier klimt snel op in de rangen tot hij in het cruciale jaar 1989 kolonel wordt. Soedan wordt in die jaren verscheurd door burgeroorlogen, en economisch staat het land er rampzalig voor, net als nu. Bashir grijpt de macht in het land en schuift de gekozen minister-president Sadiq al-Mahdi aan de kant, in een staatsgreep zonder bloedvergieten. Hij benoemt zichzelf tot de voorzitter van de Revolutionaire Raad voor Nationale Redding. Hij verbiedt alle politieke partijen, vakbonden en maatschappelijke organisaties. Bashir wordt bovendien legerleider.

Om de coup te laten slagen verzekert hij zich van de steun van de machtige voorzitter van het Soedanese parlement, Hassan al-Turabi, tevens de leider van het National Islamic Front. Die voert twee jaar later de sharia in in een land dat bestaat uit orthodoxe en gematigde moslims, christenen en animisten. In 1993 schaft Bashir de Revolutionaire Raad af en benoemt hij zichzelf tot president. In die dagen berust zijn macht voor een belangrijk deel op die van zijn kompaan Turabi.

Bashir heeft vele gezichten. Zo is daar de Bashir in een witte islamitische kaftan met tulband, om de orthodoxe moslimgemeenschap voor zich te winnen. Er is een Bashir in legeruniform om de militairen te paaien. De Bashir in pak met stropdas moet de zakelijke belangen veiligstellen. En daar is de op muziek dansende Bashir met zijn wandelstok vrolijk zwaaiend in de lucht om zijn volkse karakter te benadrukken aan de gewone Soedanees. Beeld ANP en AFP

Sharia

De invoering van de sharia leidt tot een nog scherpere scheiding tussen het islamitische noorden van Soedan en het christelijke, olierijke Zuid-Soedan. Een al tijden sluimerende burgeroorlog barst los. Omar al-Bashir ziet als ijzervreter geen probleem in dit soort conflicten om het grootste deel van de Arabische bevolking in het noorden achter zijn leiderschap te houden. De olie uit het zuiden levert hem het geld om de economische malaise te stoppen.

Tegelijkertijd wordt Bashir in 1997 door de Verenigde Staten gestraft omdat hij onderdak biedt aan beruchte terroristen als Carlos de Jakhals en Osama bin Laden. De Amerikaanse president Bill Clinton stelt zware economische sancties tegen Soedan in, die zich in de jaren daarna steeds meer laten voelen.

In 2003 keert de zwarte Afrikaanse bevolking van het westelijke deel Darfur zich tegen de brute macht en de Arabische uitbuiting door Khartoem. Darfur wil onafhankelijkheid, maar dat zal de bevolking duur komen te staan. Bashir huurt Arabische milities, bekend als de Jajaweed, in om dorpen en steden te terroriseren. Meer dan 2 miljoen mensen slaan op de vlucht voor het geweld en de honger. Enkele honderdduizenden Soedanezen worden om het leven gebracht door de meedogenloze Jajaweed.

Als de slachtpartij in Darfur achter de rug is, vaardigt het International Strafhof in 2009 een internationaal arrestatiebevel uit tegen Bashir. Het is de eerste keer in de geschiedenis dat een zittend staatshoofd wordt vervolgd. De strafklachten zijn talrijk: genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Bashir ontkent alles. Maar hij heeft dan wél een probleem. Hij kan moeilijk naar het buitenland reizen zonder risico op arrestatie. Sommige Arabische landen zoals Egypte, Qatar, Libië en Ethiopië ontvangen hem wel. Maar uit Zuid-Afrika moet Bashir ijlings vertrekken als een rechter daar zijn arrestatie gelast. De Soedanese president is in de wereld een paria geworden.

De oorlog met Zuid-Soedan om onafhankelijkheid van Soedan wordt steeds kostbaarder ondanks de olie-revenuen uit dit deel van het land. Bashir staat begin 2011 een referendum toe en de bevolking in het zuiden kiest massaal voor onafhankelijkheid. Twee derde van de olie-inkomsten zijn afkomstig uit Zuid Soedan, dus economisch heeft Bashir veel te verliezen. Hij denkt het goed geregeld te hebben. De oliepijpen naar zee lopen door Soedan. De nieuwe zuidelijke buur belooft fors te betalen voor transport van de ruwe olie.

De president, die nooit te beroerd is om een burgeroorlog te beginnen, heeft er even niet aan gedacht dat dát in Zuid-Soedan ook zou kunnen gebeuren. In de jaren na de onafhankelijkheid breekt er een bloedige strijd uit tussen rivaliserende groepen waardoor de oliepro­ductie vrijwel stil komt te liggen en Bashir de broodnodige inkomsten voor de economie van zijn land mist.

Goud in Darfur

En dan wordt er goud gevonden in Soedan, veel goud voor de export, in Darfur dat hij bloedig op de knieën heeft gedwongen. Hij ruikt zijn kans om de staatskas te spekken en voedsel te subsidiëren. Even gaat dat goed, maar de Arabische milities die in Darfur hebben huisgehouden namens hem, nemen bezit van belangrijke goudconcessies en zijn te machtig voor Bashir om met zijn eigen militairen te lijf te gaan.

Ondertussen speelt hij in eigen huis met bombastisch vertoon tal van belangengroepen tegen elkaar uit. Hij heeft zich dan al ontdaan van zijn machtige bondgenoot van de Moslimbroederschap, Turabi. Zo weet hij zich steeds van potentiële concurrenten en opvolgers te ontdoen.

Ook al heeft hij twee vrouwen, hij heeft geen kinderen en daardoor geen natuurlijke opvolgers. Hij moet en zal de baas blijven in Soedan, dus speelt hij allerlei partijen tegen elkaar uit: de militaire top, de politie, de beruchte veiligheidsdienst NISS, fundamentalistische moslimgroepen, waar hij graag tegen aanschurkt, leiders binnen zijn eigen regerende National Congress Party, hoge ambtenaren en lokale bestuurders, zoals de gouverneurs van de achttien provincies. Telkens zoekt hij de allianties die hem uitkomen.

En hij begint een burgeroorlog tegen de provincies in Zuid-Kordofan net boven Zuid-Soedan, waar hij in 2017 een slachting aanricht onder de bevolking.

Ondanks al zijn wandaden weet hij toch weer nieuwe allianties te smeden. De Amerikanen stemt hij gunstig door te helpen bij terrorismebestrijding. Als dank heffen de VS de economische sancties goeddeels op. De Europese Unie doet zaken met Bashir om de migrantenstromen naar het noorden in te dammen en zijn bereid daarvoor in de buidel te tasten.

Bashir stuurt troepen naar Jemen om Saudi-Arabië bij te staan bij de burgeroorlog in dat buurland. Hij hoopt op een flinke financiële bijdrage van de rijke oliestaat. Als die tegenvalt, is Bashir bereid zaken te doen met Iran, de aartsvijand van de Saudi’s.

Volksopstand

Zijn zoektocht naar geld om de deplorabele economie een impuls te geven, komt te laat. De olie-inkomsten uit Zuid-Soedan blijven uit, het goud uit Darfur levert te weinig op, de Amerikanen heffen de sancties te laat op, de EU-gelden om migranten tegen te houden komen niet op tijd en de Saudi’s betalen te weinig voor zijn militaire steun. De economie van Soedan zakt door de bodem als de prijs van brood verdrievoudigt, met een volksopstand tot gevolg.

Zo verdwijnt een langzittende, uiterst gewelddadig heerser van het Afrikaanse toneel, net als eerder twee andere presidenten: Mugabe in Zimbabwe en Bouteflika in Algerije. Bashir mag zich op het lange dubieuze lijstje plaatsen van gevallen Afrikaanse dictators.

Lees ook:

Soedanese volksopstand gaat door na afzetten Bashir

Na dertig jaar is de Soedanese dictator Omar al-Bashir afgezet door het leger. Maar demonstranten hebben geen vertrouwen in de coupplegers die de regering willen overnemen en eisen dat ook de militairen een stap opzij doen.

Wordt Al-Bashir nu uitgeleverd aan het Internationaal Strafhof, dat er al elf jaar om vraagt?

Al sinds 2008 wordt Omar al-Bashir gezocht door het Internationaal Strafhof ICC in Den Haag. De reden, volgens de aanklager van het hof: Omar al-Bashir pleegde oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide in de regio Darfur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden