Column

Gewenning is ons geheime wapen

De vrachtwagen die werd gebruikt bij de bloedige aanslag op een kerstmarkt in Berlijn Beeld anp
De vrachtwagen die werd gebruikt bij de bloedige aanslag op een kerstmarkt in BerlijnBeeld anp

Opnieuw sloeg de horreur toe - in Berlijn deze keer. De nieuwsmedia zinderen er nog van na. Langzaam druppelt informatie binnen: over het aantal slachtoffers, over de herkomst van de vrachtwagen, en vooral over de identiteit van de chauffeur, de dader van de zoveelste aanslag.

Was het islamitisch terrorisme? Op het moment waarop ik dit schrijf, dinsdagochtend, durven de autoriteiten nog geen uitspraak over te doen. Maar in werkelijkheid gaat iedereen daar wel van uit. We hebben het allemaal al eens vaker zien gebeuren.

Dat is een riskant mechanisme, want eerdere ervaringen 'framen' een nieuwe gebeurtenis bij voorbaat. Maar zo werkt ons oordeelsvermogen nu eenmaal en in verreweg de meeste gevallen slaan we ermee de spijker op de kop. Ook aan dát succes zijn we in de loop van de evolutie gewend geraakt. Daarom houden we er hardnekkig aan vast - ook al gaat het in sommige 'discriminatoire' gevallen wel eens spectaculair fout. De missers neemt het mechanisme van onze kennisvergaring op de koop toe, ter wille van de - soms levensreddende - efficiëntie. Gewenning aan het bekende heeft nog een ander gevolg. Op herhaalde ervaringen reageren we rustiger, meer weloverwogen en uiteindelijk zelfs onverschilliger. Dat is geen teken van morele afstomping of verharding, maar op zijn beurt een overlevingsmechanisme. We laten ons niet al te gemakkelijk uit het veld slaan, want daar is het leven niet bij gebaat. Zelfs het gruwelijkste absorberen we in ons gedragspatroon, en we gaan door met ademhalen.

Gewenning

Hoe verschrikkelijk de aanslag in Berlijn ook is, ze vormt een zwakke herhaling van de gebeurtenissen in Nice, nog maar vijf maanden geleden. In de perverse logica van het terrorisme zal hij daarom niet eens als een heel grote triomf worden gevierd. Wat zijn nu twaalf doden? Je ziet het ze zeggen in de sinistere hoofdkwartieren van de terreur. Zelfs aan de meest morbide records raken mensen gewend. Dat is slecht nieuws, want daarom vraagt moordzucht altijd om de overtreffende trap.

Maar aan de andere kant schuilt er in die gewenning ook een geheime troost. De schrik over 'Berlijn' was groot, maar gelatener dan over 'Nice'. Denk aan de laatste film van Buñuel, zei een van mijn vrienden vlak na het bekend worden van het nieuws. Je ziet mensen dineren in een sjiek restaurant. Plots ontploft er een bom; aan een belendend tafeltje is iedereen dood. Maar de gasten eten rustig door. Surrealistisch ja, zoals alles in de films van Buñuel, maar inmiddels ook profetisch. Wij wennen aan terreur om ons heen, kijken even op - en hervatten onze bezigheden.

Waardigheid

Is dat een kwestie van moreel verval? Misschien. Maar ook van levensmoed. Met mijn vrienden zat ik op dat moment zelf in een restaurant, in Madrid: een stad die recht van spreken heeft. De grootste aanslag op Europees grondgebied vond er plaats, alweer ruim twaalf jaar geleden. Het dodental was meer dan vijf keer zo hoog als dat van de recente aanslagen in Brussel, de andere stad waar ik graag verblijf.

Maar op en na 11 maart 2004 was er in Madrid geen paniek. De metro bleef rijden, mensen gingen door met werken, van agressie jegens moskeeën was geen sprake. De rouw en schrik werden verwerkt zonder paniek dankzij oude gewenning: decennialang had Madrid al leren leven met terreur. Hoe verbijsterend ook, hij was deel van het leven geworden, gaf mensen een onverstoorbare waardigheid - en de kracht om te doen wat ze altijd al deden.

Ik weet niet wat in Duitsland de gevolgen zullen zijn van de Berlijnse aanslag. Het politieke klimaat zal er ongetwijfeld door onder druk komen te staan, extremistische geluiden zullen harder klinken. Maar er moet nog heel wat gebeuren voordat terreur een samenleving werkelijk ontwricht: het doel van elke campagne van dood en verderf.

Mooier wordt een maatschappij er niet op, en soms zal de gemelijkheid toeslaan. Maar gewenning beschermt ons tegen het ergste: de triomf van de beulsknechten van de terreur en hun morbide bovenbazen. Ze is, in haar schijnbare immoraliteit, ons geheime wapen van onverstoorbaarheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden