Geweldig toch, dassen in je tuin!

Al is het vaak erg stil, wie midden in de natuur woont, wil er niet meer weg. Vier portretten uit het groen. Vandaag: Andries van Barneveld, bewaker van een miniparadijs onder de rook van Utrecht.

Ingeklemd tussen Utrecht, Bunnik, De Bilt en de snelwegen A27, A28 en A12 doemt het Fort bij Rijnauwen op als een groene oase in verstedelijkt gebied. Zeldzame planten en een variëteit aan diersoorten maken het 31 hectare grote terrein rond het grootste fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie tot een rijk natuurgebied. Andries van Barneveld, boswachter bij forteigenaar Staatsbosbeheer, bewaakt dit paradijsje vanuit zijn karakteristieke dienstwoning naast het fort.

Na negen jaar Alblasserwaard, waar hij opzichter was van de weidevogelreservaten in de Donkse Laagten, kon hij hier 23 jaar geleden aan de slag als boswachter. Sindsdien wonen Van Barneveld en zijn vrouw binnen de hekken van het fort. Ook zijn dochters en zoon groeiden op met het fraaie uitzicht op de fortgracht, waarin en waarop het goed zwemmen en schaatsen was, maar zij wonen inmiddels op zichzelf. Het ouderwets hoge, vrijstaande huis met de kleurige houten luiken werd in 1868, nog voor het fort af was, gebouwd voor de fortcommandant.

Over het grote gazon bij het huis huppelt een konijn weg, trotse hanen scharrelen rond op de malse grasmat, een van de hennen houdt onder haar vleugels de kuikens warm. Een vredig tafereel. Maar schijn bedriegt. Tientallen malen heeft Van Barneveld een van zijn kippen zien verdwijnen in de bek van een vos. "Of geslagen zien worden door een havik. Niet leuk natuurlijk, maar wel machtig mooi om te zien", zegt hij breed grijnzend.

Door het kamerraam wijst hij naar een weitje aan de overkant van de fortgracht. "Elke avond loopt daar een reebok, die zie ik zo vanuit huis. Reeën zijn gek op water. Ze komen zelfs op sommige Waddeneilanden, al zwemmend en wadlopend. Dit grachtje zwemmen ze met gemak over, ook met de kalfjes. Dan zie je die grote kop van de moeder en dan een klein kopje, soms twee, van de kalfjes erachteraan. Dat is toch zo'n mooi gezicht."

Als natuurliefhebber pur sang geniet Van Barneveld van elk dier dat zo dicht bij zijn huis komt. Maar alles heeft zo zijn prijs. "Het is prachtig natuurlijk, maar ja, in de tuin houden we helemaal niks over. De reeën en de konijnen vreten alles op. In het voorjaar, als de beukenhaag gaat uitlopen, sta ik hier voor het raam en zie ik de konijnen op hun achterpoten al die prille zachtgroene malse beukenblaadjes eraf pikken. Je kunt zo de vreetrand zien zitten, aan de onderkant is de haag helemaal kaal."

Een paar jaar geleden had Van Barneveld in de herfst een mooi groot bed met 80 struiken andijvie staan. "Wil ik voor het avondeten een maaltje andijvie gaan halen, zijn toch al die gele harten eruit gegeten! Van alle 80 struiken, niet eentje hadden ze er overgeslagen. Het hele bed stond vol reeënprenten. En alléén de gele harten, hè, niet de hele struik. Reeën zijn echte fijnproevers. Kruiden, kleine blaadjes, andijvieharten dus, en ook de rozen vreten ze op. Ik heb een keer een radio in de tuin gehangen die op een tijdklok ging spelen. Eerst schrokken ze van dat plotselinge geluid, maar drie dagen later lagen de reeënkeutels naast de radio. Dubbel schrikdraad hielp ook niet, daar sprongen ze doodleuk overheen." De groentetuin heeft hij toen maar opgedoekt. En zijn fruitbomen met gaas afgeschermd. Want afgelopen winter met al die sneeuw hadden de hazen en konijnen de bast van de boompjes bijna geschild.

Invasie
Inmiddels maakt de boswachter zich op voor een volgende invasie in zijn tuin. Sinds een paar jaar spoort hij 's winters in het natuurgebied bij het fort dassensporen. Vorig voorjaar werd zijn speurwerk beloond en ontdekte hij er drie dassenburchten. "Ik vond het helemaal geweldig en ook mijn collega's waren laaiend enthousiast. We hebben bewegingscamera's bij de burchten gehangen en afgelopen mei zagen we op de filmpjes ineens drie jonge dasjes. Prachtige beestjes." Hoe hartverwarmend die 'echte knuffels' ook zijn, Van Barneveld kan erop wachten dat de dassen binnenkort op bezoek komen. "En dan zetten ze hier het gazon ondersteboven. Want dassen leven voor tachtig procent van regenwormen en van emelten die in het gras zitten. Maar goed, het is toch fantastisch als je die dieren in je tuin hebt."

Nog zo'n diersoort die het hier in de rust van het natuurgebied naar zijn zin heeft, is de ringslang. "We hebben hier een behoorlijke populatie. Soms liggen ze op de steiger of voor de deur, lekker in het zonnetje, of je komt ze tegen in de gracht, als je aan het zwemmen bent. Vreemden schrikken zich rot, die vinden die slangen maar eng. Maar ze doen niets."

Dat zoveel diersoorten zich hier op hun gemak voelen, komt volgens Van Barneveld vooral door de rust die op het terrein rond het fort heerst. "Als enige echt groene gebied van de gemeente Utrecht zijn de landgoederen Rhijnauwen en Oud- en Nieuw-Amelisweerd de uitlaatklep van de stad. De recreatiedruk is daar zo hoog dat veel wild zich overdag van de landgoederen af terugtrekt op het fort. In deze beschermde enclave zijn de dieren veilig. Ze worden niet bedreigd, er zijn geen honden en het gebied is alleen toegankelijk voor publiek op speciale rondleidingen tussen 1 april en 1 oktober. Bovendien is er genoeg te eten. Er staan hier eiken en kastanjes. Veel dieren zijn daar gek op."

Nog een factor die volgens de boswachter de rijkdom aan diersoorten verklaart, is de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) - tegenwoordig natuurnetwerk genoemd - die geïsoleerde natuurgebieden met elkaar verbindt. "Fort Rijnauwen ligt op een kruispunt van de EHS tussen de Utrechtse Heuvelrug en het Gooi. Via wildviaducten en tunnels kunnen de dieren van de Heuvelrug hier komen en eventueel doortrekken naar het Gooi, en omgekeerd. Daardoor vind je alle dieren van de Heuvelrug, van Rhenen tot aan Baarn, ook op deze groene postzegel onder de rook van Utrecht. Ree, vos, wezel, bunzing, steenmarter, boommarter, havik, buizerd, bosuil, steenuil, ijsvogel en natuurlijk de vele vleermuissoorten waar Fort Rijnauwen beroemd om is. Ook de dassen die hier sinds kort bivakkeren, zijn via de EHS hier beland, waarschijnlijk via het wildviaduct over de A28. Ze komen vanaf einde Gooi, het gebied tussen Hilversum en Utrecht, waar je grote burchten hebt van soms meer dan honderd jaar oud. Het kost wat, die EHS, maar zij levert ook wat op, blijkt hier."

Militaire geschiedenis
Niet alleen dieren, ook planten en paddestoelen voelen zich thuis op Fort Rijnauwen. Het natuurgebied dankt zijn hoge botanische kwaliteit aan de militaire geschiedenis van het fort. Over de grachtbrug ligt het 'Terreplein', een vier hectare groot grasveld. Defensie deed sinds 1870 niks anders dan almaar het gras maaien en afvoeren. Als de dood waren ze dat het in de zomer verdorrende gras vlam zou vatten, en het vuur de achttien bomvrije kruitkamers op het fort zou bereiken. Zo hebben ze onbewust de bodem verschraald. Zonder voeding en meststoffen verandert het prachtigste groene gazonnetje in pakweg honderd jaar vanzelf in een schitterende wilde bloemenwei. "Wij zetten dat verschralende beheer van Defensie voort, met als resultaat dat het Terreplein elk jaar eind mei, begin juni verandert in één groot veldboeket met wel tweehonderd verschillende planten. Sommige soorten zijn superzeldzaam, zoals addertong, bevertjesgras, geelhartje, duizendguldenkruid en grote ratelaar. Mycologen komen vooral af op de wasplaten, een zeldzame paddestoelensoort."

Van Barneveld is verknocht aan zijn unieke natuurgebied, maar zijn kinderen zouden hier nooit willen wonen. Niet dat ze er geen fijne jeugd hebben gehad, maar toch, achter de hekken was het wel erg stil, saai en soms ook eng. Bijvoorbeeld toen de nog altijd niet gepakte Utrechtse serieverkrachter bij het fort rondhing. En die keer dat zijn oudste dochter, toen een jaar of elf, 's nachts uit het badkamerraam keek en een colonne 'zwarte mannen met zwarte kappen' van het fort af lang hun huis zag lopen. Drie, vier jaar duurde het voor deze 'sekte' met hulp van de politie ontmanteld kon worden. Het bleken studenten te zijn die van een kruitkamer in het fort een soort bedevaartplaats hadden gemaakt, waar ze in een heksenkring van waxinelichtjes hun ontgroeningsrituelen uitvoerden. Ook insluipingen en diefstallen heeft het gezin meermalen meegemaakt. "Uit de schuur. Gereedschap, fietsen, een keer zelfs vijf tegelijk. Ondanks het hek weten ze binnen te komen. Vorige week nog was in de schapenwei naast onze tuin het prikkeldraad doorgeknipt en het schapengaas platgetrapt. Soms staan er ineens mensen voor het raam, dat is toch schrikken."

Ondanks deze mindere kanten van het buitenleven onder de rook van de stad, lijkt het Van Barneveld vreselijk om hier weg te moeten na zijn pensioen in 2015. Juist nu ook zijn vrouw, die in het verleden wel eens wilde verhuizen, hier graag wil blijven wonen. Het is afwachten wat Staatsbosbeheer gaat doen. De dienstwoning wordt niet - zoals de meeste andere - verkocht, omdat het huis onlosmakelijk bij het fort hoort. Maar door de bezuinigingen komt er ook geen opvolger voor Van Barneveld. Zijn stille hoop en grootste wens is dat de woning evenmin een andere functie krijgt en hij er straks toch als huurder kan blijven wonen.

"Ergens in de bebouwde kom moeten wonen, zou ons wel opbreken", vreest de boswachter. Maar ook dan zal hij dagelijks buiten te vinden zijn. Broedvogels inventariseren, dieren observeren, dassenburchten zoeken in het donker. "En in de bronsttijd dieren lokken," zegt hij stralend. "Dan stel ik me verdekt op, goed op de wind, en doe het geluid van een bronstige reegeit na, op een grasspriet tussen mijn vingers. Als zo'n bok dat hoort, loopt hij me bijna ondersteboven." Vossen lokken kan hij ook. "Dan doe ik een jankend konijn na."

Van Barneveld hoopt dat hij hier straks als huurder kan blijven. 'Ergens in de bebouwde kom moeten wonen, zou ons wel opbreken.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden