Geweld 'The Passion' heeft zinnige functie

Het geweld in 'The Passion of the Christ' is gruwelijk, maar het heeft een doel: het laat zien dat het in de wereld goed mis is. Critici overdrijven het antisemitische karakter van de film. De film stelt vragen en daar kan een christen blij mee zijn.

Ondanks aanvankelijk negatieve kritieken lijkt 'The Passion of the Christ' een kassucces. Niet er omdat zoveel te genieten valt. Na het zien van de film wilde ik het liefst een tijd alleen zijn. Dat is precies de bedoeling van de filmmaker; hij wil introspectie.

De film stelt vragen over geweld, macht, onmacht, dreiging, identiteit, angst, liefde, haat. Het is een ongemakkelijke film. De film lost het niet voor je op, maar vraagt reactie. Deze strategie zit in de manier waarop het verhaal van de laatste twaalf uur voor Jezus' dood verteld wordt. Vanaf de eerste scènes in de hof van Gethsémane is duidelijk dat Gibson de kijkers de vraag van Jezus 'Wie zeg jij dat ik ben?' voor wil houden.

Anders dan in veel films waar geweld entertainment is, is dit geweld pijnlijk en door de herhaling en fantasieloosheid is het moeilijk om aan te zien. De bruut ramt je beurs. Deze film bepaalde mij bij de vele duistere plaatsen in onze wereld waar gebeukt en gemarteld wordt. Dat is realiteit. We kunnen daar onze ogen voor sluiten, maar dat doen we al te veel. Het geweld in The Passion is geen verheerlijking ervan, maar laat zien dat er in de wereld iets grondig niet-oké is.

Het onmenselijke geweld leidt tot een persoonlijk appel: wat doet de kijker met het lijden van Jezus? Hierin raakt Gibson de kern van wat christenen zien als de betekenis van Jezus' sterven. Zijn dood ontmaskert de zelfgenoegzaamheid van mensen, verwerkt kwaad en reële schuld en brengt vrijheid van angst, haat en bekrompenheid.

Rondom de daadwerkelijke kruisiging werd het geweld me te veel. Het kwam soms over als puur gesol met het kruis. Maar ook dat, het gesol en gemartel, gebeurt tot op de dag van vandaag, ook al kunnen en willen we het niet geloven.

Gibson heeft de film niet als historisch verslag bedoeld. De film is eerder te interpreteren als een soort gebed en meditatie dan een als verslag van het lijden van Jezus.

Het plaatsen van de geweldsvraag in een context relativeert de discussie over het vermeende antisemitisme. Jezus past niet in het straatje van religieuze dogma's en was subversief ten aanzien van politieke machthebbers. In Gibsons verhaal hebben Joodse én Romeinse leiders, vrienden, leerlingen én passanten hun rol. Iedereen in de film raakt van streek en stelt vragen. Anders dan 'de massa' beweert, zijn de Joden in de film niet fout en de Romeinen goed. In de Joodse raad zijn er protesten tegen de waanzinnige procesvoering. Stadhouder Pilatus is een lafaard die zelfbehoud laat zegevieren boven recht. De Romeinse soldaten laten vervolgens een bruutheid zien die die van de tempelwachters vele malen overtreft. Iedereen staat in z'n hemd: Joden en Romeinen.

Wel spelen Joden en Romeinen een andere rol in het drama. De Joden staan actief voor religieuze macht en eigen gelijk, Pilatus staat passief voor het laffe omgaan met macht en onmacht. Het is een manier om het universele verhaal te vertellen.

Dat westerse critici zich vooral ergeren aan het actieve Joodse kwaad en begrip op kunnen brengen voor het passieve Romeinse kwaad, zegt meer over onze liberale moraal dan over al dan niet antisemitisch karakter van de film. En er zijn veel meer elementen aan te wijzen die laten zien dat het te kort door de bocht is om de film antisemitisch te noemen.

De film gaat helemaal niet over de vraag wie schuldig is aan Jezus' dood. In een interview zegt Gibson dat wij dat allemaal zijn. Maar in zijn film volgens mij ook. Wat doen Petrus, Judas, Maria, Simon, Pilatus, de folteraars, de kijker met wat hier gebeurt? Hoe sta je tegenover Jezus?

De film is indringend, maar het slot over de opstanding lijkt er wat bij te hangen. Dat vind ik niet overtuigend. Jezus' missie was niet om de dood, maar om leven te brengen. Dat is de uitwerking van zijn leven geweest -in de levens van miljoenen. Het hoe van het lijden van Jezus wordt zo op ons netvlies gebeukt dat het waarom van zijn lijden er wat mager bij afsteekt. Het waarom wordt vooral ingevuld in de flashbacks over zijn leven. Gibson benut hier Hollywoodiaanse identificatiemechanismen ten volle. Maar hij veronderstelt veel voorkennis. Ik kan me voorstellen dat zonder dat kader het geweld in de film de horizon van de film wordt en daarmee zinloos of zelfs pervers lijkt.

'The Passion' roept vragen op. Daarom hebben in Nederland verschillende christelijke organisaties en kerken een platform gevormd waar bioscoopbezoekers meer informatie kunnen krijgen over Jezus. Dat bieden ze onder meer met internet. Dat is goed, want het onderwerp van de film verlangt dat.

Maar het blijft een film; geen vijfde evangelie. Een film moet vragen stellen. Deze doet dat. En daar ben ik als filmliefhebber en christen blij mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden