Geweld roept nieuw geweld op, ook in Gaza

Uit het optreden van Israël in de Gazastrook spreekt een groot vertrouwen in geweld.

Dat geweld redding kan bieden, wordt ons al van jongs af aan duidelijk gemaakt, bijvoorbeeld in Hollywoodproducties. Batman overwint met geweld het kwaad. Spiderman, Rambo, James Bond en andere Hollywoodlegendes doen hetzelfde. Ook het archetype van een computergame is de gewelddadige bevrijding van een prinses.

Uit die verhalen spreekt het vertrouwen dat geweld het kwade kan overwinnen. De Amerikaanse denker Walter Wink noemt dat de ’mythe van verlossend geweld’. Hij wijst op oorsprongsmythen uit verschillende culturen. Vaak is daarin de ’schepping’ een daad van geweld. In de Babylonische scheppingsmythe vermoordt Marduk zijn moeder, waarna hij uit haar de kosmos vervaardigt. Varianten vinden we bij de Grieken, de Romeinen, de Germanen, Chinezen en de Indiërs. Telkens is de schepping het resultaat van een gewelddadige overwinning op een vrouwelijke god. Orde is met geweld gewonnen op chaos. Vrede ontstaat door oorlog.

Maar klopt dat wel? Het is op zijn minst een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Geweld heeft een dynamiek die nieuw geweld oproept.

Nietzsche waarschuwde al: „Wie tegen monsters denkt te vechten, moet oppassen niet zelf een monster te worden.” Geweld is moeilijk te bestrijden zonder het spiegelbeeld van je vijand te worden. Ook dat blijkt in het conflict tussen Israël en de Palestijnen.

Israëliërs laten zich door Qassamraketten provoceren tot buitenproportioneel geweld. Voor Hamas is dat weer de katalysator voor nieuwe ’offers’. Stenengooiers van nu kunnen de zelfmoordenaars van een volgende intifada worden.

De uitwerking van de mythe is dus niet zo effectief als ze doet geloven. De filosoof Hans Achterhuis bekende onlangs dat hij vaak te eenvoudig dacht over geweld. Je kunt het goed inzetten (voor een goed doel), danwel slecht inzetten (voor een slecht doel).

Daarmee was voor hem de kous af. Maar in zijn recente boek ’Met alle geweld’ komt hij daarop terug. Hij sluit af met een pleidooi voor morele onverschrokkenheid: „Wanneer instituties te kort schieten, is er morele onverschrokkenheid nodig om het geweld dat mensen meesleurt, aan te klagen.”

Een robuust pacifisme kan misschien het klassieke dilemma tussen vluchten en vechten verrijken met een derde optie. Het actieve pacifisme, bijvoorbeeld van Fransiscus van Assisi, een middeleeuwse monnik die vanuit de kruislegers – die de Egyptische havenstad Damietta belegerden – ongewapend naar het paleis van de sultan trok om hem te overtuigen van zijn Heer, Jezus Christus. En om vriendschap te sluiten. De monnik kon het geweld er niet mee stoppen, maar de sultan was onder de indruk en sloot vriendschap met Franciscus, die even de geweldspiraal had weten te doorbreken door een simpele stap uit de linies.

Franciscus had het niet van een vreemde. Ook Jezus trotseerde de mythe van verlossend geweld. In zijn tijd begroette je een vriend, door hem je wang toe te keren, zodat hij je kon kussen. Wie een ander zijn wang toekeert, benadert hem als vriend. Als Jezus oproept ’de andere wang toe te keren’ aan je vijand is dat geen advies om passief geweld te ondergaan maar om je vijand te benaderen als vriend. Ook het scheppingsverhaal van Genesis wijkt op belangrijke punten af van de mythe van orde die met geweld op de chaos wordt gewonnen.

In Genesis brengt God, die de schepping uit liefde begon en volbracht, de woestenij tot bedaren.

Is de benadering van Jezus en Franciscus niet wereldvreemd? Helemaal buitenaards is ze niet. Volgens militaire experts van de gezaghebbende International Crisisgroup, is de enige strategische optie met lange termijnperspectief een langdurig en open gesprek tussen Israël en Hamas.

Superman die zijn cape afwerpt en ongewapend op de vijand afstapt. James Bond die zijn license to kill inlevert. Israëliërs die voedsel in plaats van bommen droppen op Gaza. We zouden het eens kunnen proberen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden