Boekrecensie

Geweld is nooit ver weg in Amerika’s politieke arena

22 mei 1856: senator Sumner krijgt ervan langs.

Politieke retoriek liep in de VS vaak uit op geweld, en dat kan zomaar weer gebeuren, waarschuwt Joanne Freeman.

De onverhoedse aanval kwam hard aan. De Republikeinse senator viel en probeerde, liggend op de grond, de slagen af te weren die zijn Democratische opponent hem met zijn wandelstok toebracht. 

De klappen waren zo hard dat de roede in tweeën brak. Dat was waarschijnlijk de redding voor Charles Sumner, senator voor Massachusetts; hij raakte weliswaar zwaargewond, zelfs bewusteloos, maar wist toch te overleven.

Zijn aanvaller Preston Brooks, afgevaardigde uit South Carolina, was voor zijn kiezers een held. Hij kreeg tientallen nieuwe wandelstokken toegestuurd en werd bij tussentijdse verkiezingen met gemak herkozen.

Achtergrond van het incident op 22 mei 1856 in de gebouwen van het Amerikaanse Congres was de slavernij. Charles Sumner was daar als rechtgeaarde Republikein en noorderling een hartgrondig tegenstander van, kortom: een abolitionist; de Democraat en zuiderling Preston Brooks daarentegen was een vurig voorstander. Vijf jaar later brak de Amerikaanse Burgeroorlog uit, juist over deze kwestie.

Elf dagboeken

De vechtpartij haalde de kranten, dat kon ook niet anders want Sumner was drie jaar lang niet in staat zijn functie als senator uit te oefenen; die afwezigheid ging natuurlijk niet onopgemerkt voorbij. Maar in de decennia voorafgaand aan de Burgeroorlog is er veel meer geweld in Senaat en Huis van Afgevaardigden geweest: knokpartijen, duels, vuurgevechten, je kunt het zo gek niet bedenken of het is gebeurd, in een enkel geval zelfs met dodelijke afloop.

De meeste incidenten zijn uit de Handelingen geschrapt of heel omfloerst omschreven - het volk hoefde niet precies te weten wat voor onoorbaars er in het parlement gebeurde. Maar de historica Joanne Freeman, hoogleraar Amerikaanse geschiedenis aan de befaamde Yale-universiteit, is door maar liefst zeventien jaar speurwerk zeventig gevallen op het spoor gekomen. 

Wat haar enorm heeft geholpen, zijn de elf dagboeken van ene Benjamin Brown French, die tientallen jaren als klerk in het Congres heeft gewerkt en met eigen ogen kon zien wat de parlementsleden elkaar aandeden.

Joanne FreemanBeeld Beowulf Sheehan

Het is een prachtig boek. Freeman beschrijft de gebeurtenissen op een onderkoelde toon, soms met humor, maar meestal serieus - het zijn dan ook ernstige zaken die zich daar in de Amerikaanse volksvertegenwoordiging afspeelden. 

Je krijgt als lezer af en toe de indruk dat de senatoren en afgevaardigden allemaal met doorgeladen pistool in de broekband door de wandelgangen banjerden. Kiezers stuurden zelfs wapens op aan de parlementsleden met de nadrukkelijke boodschap de tegenstanders eens een flink lesje te leren.

Langdurige vete

Freeman weet de gebeurtenissen uitstekend in een historische context te plaatsen. In meer periodes in de Amerikaanse geschiedenis was er sprake van politiek geweld, binnen of buiten de parlementsgebouwen. Vrijwel altijd gebeurde dat op momenten dat het land voor cruciale beslissingen stond, of op het punt van koers te veranderen, zoals (afschaffing van) de slavernij.

Aan het einde van de achttiende eeuw, toen de VS zich net na hevige strijd hadden losgemaakt van het moederland Groot-Brittannië, was er diepe verdeeldheid over de vraag welke structuur het nieuwe land moest krijgen: een federatie met een sterk nationaal gezag in de hoofdstad, of veel autonomie voor de deelstaten. 

Ook toen was het geweld nooit ver weg. Klap op de vuurpijl was het duel in 1804 tussen vicepresident Aaron Burr en de gewezen minister van financiën Alexander Hamilton, die daarmee een langdurige vete wilden beslechten. Hamilton schoot eerst, maar miste, en werd vervolgens dodelijk geraakt door een kogel van zijn tegenstander.

Nog dicht in de herinnering staan de jaren zestig van de vorige eeuw toen Amerika werd geplaagd door ernstig politiek geweld. Het land was verscheurd door de oorlog in Vietnam en probeerde met wetgeving een eind te maken aan racisme en achterstelling van Afro-Amerikanen. President John Kennedy en zijn broer Robert vielen door moordenaarshand, net als de zwarte dominee Martin Luther King en de veel radicalere zwarte leider Malcolm X.

Freeman trekt ook lijnen naar de situatie nu, en dat maakt haar boek extra interessant. Er zijn grote verschillen tussen wat er in de aanloop naar de Burgeroorlog in de VS gebeurde, en de politieke omstandigheden anno 2018, onderstreept ze. 

Maar de historicus bespeurt toch ook de nodige ‘echo’s’ uit die tijd. Een kleine twee eeuwen geleden was er eveneens sprake van een extreme polarisatie, toen vooral tussen Congresleden uit het Noorden en uit het Zuiden van het land; nu tussen Democraten en Republikeinen. 

Politici waren het fundamenteel oneens over wat voor land de VS nou eigenlijk zouden moeten zijn. Het Congres stond ook toen in een kwade reuk, er was onder de bevolking groot wantrouwen jegens senatoren en afgevaardigden.

Samenzweringstheorieën

Opvallend is de rol van de pers. Die was in de jaren 1850-1860 sterk partijdig en won aan betekenis door de uitvinding van de telegraaf, nieuwe druktechnieken en de opkomst van de spoorwegen, waardoor zelfs in de uithoeken van het land binnen een of twee etmalen de kranten bezorgd konden worden en de mensen wisten wat er in Washington gebeurde. En in die partijdige pers verschenen veel samenzweringsverhalen over wat de politieke vijanden wel niet allemaal van plan waren. 

Conspiracy was hot, aldus Freeman. Nu, aan het begin van de twintigste eeuw, worden de sociale media met de dag belangrijker en ook daar zijn de samenzweringstheorieën helaas niet van de lucht.

Maar de geschiedenis herhaalt zich nooit, benadrukte de goedlachse Freeman een paar weken geleden bij de presentatie van haar studie in de Washingtonse boekhandel ‘Politics and Prose’. “Ik zeg dus niet dat we de jaren rond 1850, 1860 aan het herleven zijn. En ik zeg ook niet dat we afstevenen op een burgeroorlog. Maar mijn boek vertelt wel de kracht en de gevaren van extreme polarisatie.”

‘The Field of Blood’ verscheen op 11 september (!) in de VS. De auteur kon dus niet de gebeurtenissen rond de bombrieven meenemen die een onverlaat uit Florida vorige week naar Barack Obama, Hillary Clinton en andere Democratische kopstukken stuurde - ook een duidelijk voorbeeld van politiek geweld. Maar afgelopen weekend gaf Freeman daarop wel een reactie in ‘Newsnight’, het actualiteitenprogramma van de BBC. 

Zonder president Trump direct de schuld te geven, hekelde ze wel zijn scheldpartijen waarmee hij politieke tegenstanders en de Amerikaanse pers voortdurend in de hoek zet. “Woorden doen ertoe. En woorden van de president van de Verenigde Staten doen er nog meer toe dan woorden van iemand anders. Hij is de gekozen leider.”

Joanne B. Freeman: The Field of Blood, Violence in Congress and the Road to Civil War.Beeld -

Freeman deed ook een oproep: “Zwak die retoriek af, hou op met het afzetten van zij tegen ons! Dat is nooit een zinnige vorm van discussie, en het is zelfs gevaarlijk als een president dat doet.”

Joanne B. Freeman
The Field of Blood. Violence in Congress and the Road to Civil War.
Farrar, Straus and Giroux; 
450 blz. € 20,99 (e-book € 17,29).

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden