Geweld in gevangenis is heel Amerikaans

De mishandeling van gevangenen in Aboe Ghraib is niet on-Amerikaans, en het gaat net zomin om incidenten. In de Verenigde Staten gebruiken bewakers ook overmatig geweld. Achter hun gedrag zit een bepaalde systematiek.

President Bush heeft voor de misstanden in de Aboe Ghraib-gevangenis in Bagdad kwalificaties als 'on-Amerikaans' gebruikt om aan te geven hoe ver deze praktijken afstaan van de Amerikaanse normen over de behandeling van gevangenen. Jammer genoeg heeft hij slechts ten dele gelijk. Dezelfde factoren die nu in Irak, Guantánamo Bay en Afghanistan leiden tot mishandeling van gevangenen spelen ook al jaren een rol in de Amerikaanse gevangenissen.

Amnesty International, Human Rights Watch en andere organisaties publiceren met grote regelmaat rapporten over de situaties in bepaalde gevangenissen in de Verenigde Staten. Daarbij gaat het niet alleen om de dodencellen en de zogenaamde Supermax gevangenissen, die zwaar beveiligd zijn en waar gevangenen in permanente isolatie worden gehouden. Juist ook in veel andere gevangenissen wordt overmatig geweld gebruikt of toegestaan door bewakers om gevangenen rustig te houden.

Verkrachtingen tussen gevangenen worden tot op zekere hoogte getolereerd of in ieder geval te weinig voorkomen. Bewakers in sommige gevangenissen gebruiken de zogenaamde five point restraint, waarbij beide armen en benen (gespreid) en de borstkas worden vastgebonden, soms dagen achter elkaar. Dit lijkt ook in Aboe Ghraib te zijn toegepast.

Zelf was ik indirect betrokken bij een aanklacht tegen een jeugdgevangenisin Louisiana. Systematische mishandeling waarbij maar liefst een kwart van de gevangenen letsel opliep, leidde na langdurig onderzoek tot het sluiten van de gevangenis. Sommige gevangenen, jonger dan 18 jaar, werden gedwongen lange periodes naakt gehurkt te zitten of met gespreide armen in een hoek te staan. Anderen moesten voorovergebogen in hun cel staan waarbij er foto's werden gemaakt van hun achterste. Ook hier zijn de overeenkomsten met Aboe Ghraib overduidelijk.

Een aantal factoren lijkt ten grondslag te liggen aan de mishandeling van de gevangenen, of deze nu plaats vindt op Amerikaans grondgebied of onder Amerikaanse leiding. Zo is er de gebrekkige training en scholing van bewakers. Gevangenissen in de VS worden vaak gebouwd in economisch achtergestelde gebieden met grote werkloosheid. Bewakers zijn vaak slecht opgeleid en ontvangen slechts een stoomcursus om hen klaar te maken voor deze intensieve en psychisch zwaar belastende baan. Het loon is vaak op of net boven het wettelijk minimum en het verloop onder het personeel is dan ook groot.

Ook de bewakers die centraal staan in de verhalen over Aboe Ghraib lijken slecht voorbereid te zijn op de specifieke taken. Instructies over de Geneefse Conventies lijken te ontbreken. Ze spreken niet de taal van de Iraakse gevangenen en weten weinig van de cultuur.

Dan is er de cultuur van geheimhouding. Reeds in juli 2003 waren de eerste berichten over Aboe Ghraib bekend en in januari 2004 werd een onderzoek ingesteld. Maar als het programma 60 Minutes de foto's niet had gepubliceerd, zou de mishandeling wellicht in de doofpot zijn verdwenen.

Volgens bronnen is Charles A. Graner een van de bewakers die op de foto's verschijnen. Graner is een reservist en was voor zijn vertrek naar Irak een bewaker in de dodencellen in Pennsylvania. Twee jaar nadat hij daar aan het werk ging, ontstond een klein schandaal. Gevangenen klaagden over mishandeling en vernedering door bewakers. Twee leidinggevenden werden ontslagen en ongeveer twaalf bewakers kregen een reprimande of demotie. De gevangenis wil ook nu nog niet aangeven of Graner een van hen was.

Daarnaast spelen de wij-zijmentaliteit en oorlogsretoriek een rol. In de afgelopen decennia werd in de VS steeds gemakkelijker gegrepen naar opsluiting als middel om sociale problemen op te lossen. De VS hebben op Rwanda na nu het hoogst aantal gevangenen per hoofd van de bevolking en huist een kwart van alle gevangenen in de wereld.

Ook de omstandigheden in die gevangenissen zijn steeds harder geworden. Om dit te verantwoorden werd steeds opnieuw gebruikgemaakt van oorlogsretoriek: van de war on crime via de war on drugs naar de war on terrorism. Oorlog veronderstelt een vijand. Na de crimineel en de drugsdealer is nu de terrorist de vijand. Om de oorlog te winnen moet de vijand worden uitgeschakeld.

Daarbij lijken bijna alle middelen geoorloofd.In de VS kunnen gevangenen tegen mishandeling een klacht indienen of naar de rechter stappen. Jaren en soms decennialang stonden de gevangenissen van veel staten dan ook onder gerechtelijke supervisie. Het geweld en het racisme waren zo wijdverspreid dat gesproken kon worden van systematische schendingen van de burgerrechten. Er bestond een volledig gebrek aan vertrouwen in de leiding om deze problemen aan te pakken en daarom werd het bestuur overgenomen door federale rechters. Hoewel dit federale toezicht geleidelijk is verminderd kunnen gevangenen en hun vertegenwoordigers in de VS nog steeds bij een rechter aankloppen.

De gevangenen in Aboe Ghraib kunnen vooralsnog niet naar de rechter. Zij hebben alleen de media om hun afschuwelijke ervaringen naar buiten te brengen. Gelukkig is dit hen nu gelukt. De foto's lijken bij zowel politiek als bevolking in de VS iets te hebben losgemaakt wat ook nog steeds AmerideVerdiepingkaans genoemd kan worden: een gevoel van rechtvaardigheid. Amerika heeft net als de meeste andere landen een dubbele geschiedenis. Misstanden als slavernij, racisme en ook de mishandeling van gevangenen zijn deel van die geschiedenis, ze zijn daarmee ook Amerikaans. Maar steeds opnieuw zijn in het land ook mensen tegen die misstanden in actie gekomen: de abolitionisten tegen de slavernij, de burgerrechtenbeweging tegen het racisme en nu, hopelijk, ook een beweging tegen de mishandeling van gevangenen in Irak en elders.

Het gevaar is echter dat alleen de kleine groep bewakers wordt afgestraft en dat voorbij wordt gegaan aan de meer systematische factoren die leiden tot hun gedrag. Want jammer genoeg zijn die factoren óók echt Amerikaans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden