Geweld in Burundi doet vrezen voor een tweede 'Rwanda' Avondklok in Bujumbura moet voor de broodnodige rust zorgen

AMSTERDAM, BUJUMBURA - De inwoners van Bujumbura, de hoofstad van Burundi, mogen na zonsondergang de straat niet meer op. De Burundese regering stelde afgelopen woensdag de avondklok in, in de hoop het etnische geweld dat de laatste week ernstig oplaaide in de stad, te smoren. En om geweldsuitbarstingen tegen te gaan, zoals die zich afgelopen zomer in het buurland Rwanda voltrokken.

DANA PLOEGER

Burundi en Rwanda worden nogal eens met elkaar vergeleken, aangezien de twee landen een gelijke bevolkingssamenstelling hebben; tachtig procent Hutu's en vijftien procent Tutsi's. Maar hadden de Hutu's vóór de massamoorden in juli in Rwanda de touwtjes volledig in handen, in Burundi is het juist de Tutsi-minderheid die vanuit het leger en het ambtenarenapparaat het land in de tang houdt.

De instelling van de avondklok brengt een klein beetje rust voor de hoofdstedelingen. De al vijftien jaar in Bujumbura woonachtige Nederlandse ingenieur Willem Brasem is blij met de avondklok. “Het leger houdt toezicht op het naleven ervan en dat brengt een beetje vrede. De laatste tijd wordt er zoveel om ons heen gemoord.”

Al maanden lijkt Burundi naar dezelfde gruwelijke kant af te glijden als Rwanda. De wapens die de Burundezen hanteren, zijn dezelfde kapmessen en stenen. In Burundi heerst, net als in het buurland, armoede en extremistische Hutu's en Tutsi's proberen de bevolking te overtuigen van hun manier van oplossen van het conflict: geweld.

“De extremisten zetten de gewone, gemiddelde burger aan tot geweld. En dat maakt de situatie erg ondoorzichtig”, vertelt Brasem. Dat 'gewone' burgers overgaan tot moorden, ondervond de Nederlander drie dagen geleden, toen hij getuige was van een brute moord, midden op de dag. “Ik liep op straat en zag dat een fietser (een Hutu) werd achtervolgd door een stelletje jonge Tutsi's. Zij sleurden hem van de fiets af en sloegen hem dood met een grote steen.”

Het geweld dat nu oplaait, heeft zijn oorsprong in 1993. Na de eerste democratische verkiezingen in juni van dat jaar leek het er even op dat Burundi in een rustig vaarwater zou belanden. Maarin oktober daarop werd die verwachting kapotgeslagen door een staatsgreep van extremistische Tutsi-officieren van het leger, die overigens mislukte. Maar daarbij kwam wel Hutu-president Melchior Ndadaye om het leven, waarop de Hutu's represaille-aanvallen uitvoerden. Tienduizenden Tutsi's werden vermoord.

Aan de regeringsperiode van Ndadaye's opvolger, Cyprien Ntaryamira (eveneens een Hutu), kwam een einde, toen in april van dit jaar zijn vliegtuig vlak bij de Rwandese hoofdstad, Kigali, werd neergeschoten. Deze aanslag, waarbij ook de Rwandese president, Habyarimana, om het leven kwam, vormde de aanzet voor de volkerenmoord in Rwanda.

Een half jaar later kwamen de strijdende partijen, onder toeziend oog van de Verenigde Naties, tot een akkoord over de machtsdeling. Een nieuwe president (weer een Hutu), Sylvestre Ntibantuganya, stelde een regering samen, waarin zowel vertegenwoordigers van de Hutu-partij Frodebu als van de Tutsi-partij Uprona werden opgenomen. Nu, nog geen drie maanden later, dreigt die coalitie al weer te breken.

Directe aanleiding daarvoor is de aanstelling van de voorzitter van het parlement, Jean Minani, die tijdens de staatsgreep in 1993 Hutu's zou hebben opgeroepen zich te 'verdedigen' tegen Tutsi-aanvallen. Minani verbleef toen als minister van onderwijs in ballingschap in Rwanda. De Tutsi's interpreteren zijn oproep als een regelrechte vrijbrief voor de Hutu-bevolking om Tutsi's te vermoorden en dreigen nu uit de regering te stappen.

Vandaag moet premier Anatole Kanyenkiko een beslissing nemen over de positie van Minani, die overigens zelf heeft gezegd niet af te zullen treden. Als Minani blijft, stappen de Tutsi's op en is politiek Burundi weer terug bij af. Einde akkoord over de machtsdeling. En het begin van extreem geweld?

Volgens de Franse minister van ontwikkelingssamenwerking, Bernhard Debre, die Burundi vorige week bezocht, is het heel goed mogelijk dat Burundi afzakt naar de toestand waarin Rwanda afgelopen zomer verkeerde. “Ik hoop dat redelijkheid een dergelijke situatie nog kan voorkomen, maar gebeurt dat niet, dan kan het dodenaantal oplopen tot 200 000”, zei Debre gisteren bij zijn terugkomst in Frankrijk. Debre vreest dat de mogelijkheden om tot een harmonische oplossing van het conflict tussen de Hutu's en Tutsi's te komen, ver te zoeken is. “Ik ben bang dat de bevolking met recht wanhopig is.”

“Die Franse minister zit er niet ver naast”, vertelt Brasem vanuit Bujumbura, “het is hier een grote chaos. De toestanden die gewoon in mijn straat gebeuren, lijken sterk op de Europese pogroms. Gewone mensen gaan ineens achter Hutu's of Tutsi's aan en vermoorden ze. Het escaleert nu.”

De laatste gevechten, waarbij tientallen mensen om het leven kwamen, brengen Burundi steeds dichter bij een burgeroorlog. In oktober en november werden al meer dan honderd mensen gedood door Hutu-extremisten en vergeldingsacties van Tutsi's. De gevechten van de laatste week werden door beide groepen uitgevoerd.

De nieuwe golf van etnisch geweld begon zondag met de moord op een tiental Tutsi's. Het vermoeden bestaat dat daarvoor extremistische Hutu's verantwoordelijk waren. Als reactie op deze aanslag vielen bendes Tutsi-jongeren dinsdag met stenen en stokken bezoekers van de centrale markt in Bujumbura aan. De vier slachtoffers behoren tot de Hutu-bevolkingsgroep. Ook een wijk in het zuiden van Bujumbura, met merendeels Tutsi's, werd leeggeroofd, waarbij doden vielen.

Mocht het geweld in Burundi extreme vormen aannemen, dan vrezen internationale hulporganisaties dat zij niet in staat zijn afdoende opvang te bieden voor de duizenden mensen die dan naar Zaïre en Tanzania zullen vluchten. Een woordvoerder van de VN-vluchtelingenorganisatie, UNHCR, bevestigde een week geleden dat VN- en andere hulporganisaties niet op een burgeroorlog zijn voorbereid. Hulpgoederen zijn niet voldoende aanwezig. Naast de Burundezen die dan vermoord zullen worden, zullen nog eens honderdduizenden omkomen door honger of ziekten, verwacht de UNHCR-vertegenwoordiger in Burundi.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden