Geweld djihadisten besmet alle moslims

Jonge moslims maken via Twitter duidelijk dat ze niks met de gruweldaden van Islamitische Staat te maken willen hebben.Beeld Twitter

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Moeten moslims zich distantiëren van terreurgroep IS? Die vraag hangt samen met de betekenis van namen.

De beulen van IS (Islamitische Staat) noemen zichzelf 'islamitisch'. Betekent dit automatisch dat hun daden consequenties hebben voor iedereen die zichzelf ook 'islamitisch' noemt, ook voor een 'islamitische basisschool' of 'islamitische slager' in de polder?

Er is een brede discussie over de vraag of moslims zich openlijk van de terreur moeten distantiëren. Er zijn politici die harde eisen stellen (Wilders), rekkelijke burgemeesters (Van der Laan) en precieze (Aboutaleb). En zelfs de Amerikaanse president Obama eist stellingname.

De vraag die aan alle oproepen ten grondslag ligt: hebben de daden van iemand met wie je een woord deelt consequenties voor jou?

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen: "Ik denk dat het onjuist is om in dit verband van 'woorden' te spreken; het gaat uitsluitend om een specifiek soort woorden: namen. 'Moslim' of 'islamiet' is een soortnaam. De werking van dit type namen is denk ik het best af te leiden uit de eigennaam, waarbij de werking het meest extreem is.

"Ik heb dat persoonlijk ervaren toen ik merkte dat ik een naamgenoot heb met wie ik wel eens verward word. Die andere Paul van Tongeren is politicoloog en schrijft soms over dezelfde thema's als ik. Onze cv's werden wel eens verwisseld in programmaboekjes, en na een hotelverblijf dreigde mijn rekening naar hem te gaan. Uiteindelijk hebben we een keer met elkaar afgesproken en dat was een vreemde ontmoeting. Toen hij zich aan mij voorstelde en hardop zijn naam zei, kon ik bijna niet anders dan denken: 'Ja, dat ben ik.'

"Je eigennaam zit zozeer aan je vast, dat je hem bijna niet kan horen als naam van een ander. Filosoof Rudi Visker heeft eens gezegd dat spot met iemands naam erger is dan een ander soort spot."

Zelfde traditie
Bart Jan Spruyt, conservatief publicist: "Daar kan ik me iets bij voorstellen. Ik heb weliswaar geen illustere naamgenoot, maar mijn familienaam heeft wel altijd aanleiding geboden tot flauwe grappen en inderdaad: die spot raakte me altijd weer, omdat je je naam bent.

"Dat geldt in afgeleide vorm ook voor de groep waartoe je behoort. Ik ben christen, en alhoewel ik persoonlijk natuurlijk geen schuld draag voor het geweld dat in het verleden in de naam van het christendom is begaan, of nu door 'legers van de Heer', toch voelt het altijd ongemakkelijk. Omdat die mensen hetzelfde boek lazen of lezen als ik, en in eenzelfde traditie stonden of staan."

Jonge moslims maken via Twitter duidelijk dat ze niks met de gruweldaden van Islamitische Staat te maken willen hebben.Beeld Twitter

Van Tongeren: "Precies. Collectieve verantwoordelijkheid bestaat niet in de zin dat elk lid van een groep activistisch verantwoordelijk is voor datgene wat een ander lid van die groep gedaan heeft. Maar het bestaat wél in de zin dat ik niet alleen feitelijk voel, maar ook hoor te voelen dat een wandaad van een groepsgenoot ook op mij afstraalt.

"Toen er een paar jaar terug misstanden waren op de afdeling hartchirurgie in het Radboud Medisch Centrum, had dat voor mij gevoelsmatig ook iets met mij te maken. Enkel omdat achter mijn naam ook 'Radboud' staat.

Auschwitz
Van Tongeren: "Het heeft iets van een besmetting, een schaduw die over je heen valt. De naam besmet je, of de naam engageert je, zonder dat je daar zelf iets aan hebt kunnen doen. Je staat via de naam in een symbolische relatie tot bepaalde daden. Dat betekent voor mij niet dat elke moslim nu moet gaan zeggen dat hij afstand neemt van IS. Maar elke moslim zal wel moeten erkennen dat hij er onvermijdelijk mee verbonden is en zelf een manier zien te vinden om zich ertoe te verhouden.

"Dat is iets anders dan beweren dat nu 'de ware aard van de islam' boven is gekomen. Oorlogsverslaggever Arnold Karskens schreef: 'Wie roept dat IS niks met de islam te maken heeft, schaart zich in dezelfde categorie als zij die zeggen dat vernietigingskampen als Auschwitz niks met het fascisme van doen hebben.'

"Die vergelijking klopt niet, want daarmee beweer je dat moslims in wezen fascisten zijn. Kloppend is volgens mij: 'Wie roept dat IS niks met de islam te maken heeft, schaart zich in dezelfde categorie als zij die zeggen dat Duitsers niks met vernietigingskampen te maken hebben.' Als Duitser zal je je op een bewust doordachte manier tot die geschiedenis moeten verhouden, ook al ben je na de oorlog geboren en heb je niet eens ex-nazi's in je familie."

Sympathie
Spruyt: "Natuurlijk hebben die gruweldaden van IS alles te maken met de islam, met een bepaalde interpretatie van dat geloof. En die interpretatie is allesbehalve nieuw of vreemd of tot nu toe onbekend. Je kunt dat eenvoudig vaststellen door eens 'The River War' (1899) van Winston Churchill te lezen.

"Het blijft onrustbarend dat zoveel moslims in Nederland sympathie en bewondering hebben voor anti-Assad-strijders in Syrië en dat de spelregels van onze grondwet bij zovelen nog niet geïnternaliseerd zijn. Geert Wilders heeft recente cijfers hierover tijdens de Algemene Beschouwingen op volstrekt onverantwoorde wijze misbruikt, maar zelfs als we al zijn overdrijvingen wegstrepen, vind ik die cijfers nog verontrustend.

Jonge moslims maken via Twitter duidelijk dat ze niks met de gruweldaden van Islamitische Staat te maken willen hebben.Beeld Twitter

"Uit de Nederlandse moslimgemeenschap vertrekt een grote groep djihadisten naar het Midden-Oosten. Een Nederlandse djihadist riep in het Journaal zijn geloofsgenoten op om aanslagen te plegen op de Nederlandse overheid. Dat roept, hoe je het ook wendt of keert, wantrouwen op. Zeker in een geseculariseerde samenleving die nog maar zo weinig van religie begrijpt dat ze haar ofwel beschouwt als een ongevaarlijke privébezigheid, ofwel als potentieel gewelddadig. Daarom is het in deze situatie belangrijk dat de moslimgemeenschap zich - veel meer dan tot nu toe is gebeurd - distantieert van dit misbruik van haar geloof en uitlegt wat ze dan wél bedoelt, als een grote meerderheid een oorlog in Syrië steunt of de Koran boven de grondwet plaatst."

Moslimdenkers
Paul van Tongeren: "Wat ik vooral verontrustend vind, is dat er over dit soort kwesties binnen de gelederen van de Nederlandse moslimgemeenschap weinig debat is. Om te erkennen dat die gewelddadige smet er is, dat je daar door je naam aan vastzit en om je daar een houding in te geven, heb je denkers nodig. Maar moslimdenkers zijn dun gezaaid. Ik probeer al lange tijd een conferentie te organiseren met Nederlandse moslimdenkers, maar ik kan ze nauwelijks vinden."

Spruyt: "Dat gebrek aan intellectuele verantwoording binnen de islamitische gemeenschap is inderdaad een probleem. Het heeft met loyaliteit, groepsdruk en schaamtecultuur te maken. In dit opzicht maakt het veel verschil of Ahmed Aboutaleb een oproep doet of Eberhard van der Laan. Aboutaleb heeft veel meer recht van spreken en heeft hopelijk ook meer gezag. Zijn oproep zou de stroom djihadgangers wel eens kunnen bekorten. Van der Laan wil duidelijk heel ver weg blijven van een hooghartig ter-verantwoording-roepen, zoals Geert Wilders deed met zijn eis van een anti-djihad-verklaring. Maar zijn vergoelijkende woorden zijn ook wat onnozel.

"Als er een aanslag komt, heb ik liever te maken met een moslimgemeenschap die haar positie duidelijk heeft gemaakt dan met een gemeenschap die onduidelijk is gebleven en daarmee wantrouwen heeft laten voortbestaan. De destabilisatie zal dan hopelijk minder zijn."

Bart Jan Spruyt neemt met deze aflevering na vijf jaar afscheid van het Filosofisch Elftal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden