Geweld: dier kan mens nog veel leren

Om meteen maar opgefokt te raken zit het draaihek waardoor de bezoeker naar binnen denkt te kunnen, muurvast. De tentoonstelling 'Het beest in de mens', vanaf vandaag te zien in het Noordbrabants Natuurmuseum in Tilburg, heeft meer van dit soort verrassingen in huis. Veel voorbeelden van geweld en agressie bij mens en dier, maar ook 'armpje drukken' en zelfs een dansvloer om agressie kwijt te raken.

'Het beest in de mens' is niet de eerste tentoonstelling waarin het Tilburgse museum de link legt tussen mens en dier. 'Dieren als werknemer', 'Nep, list en bedrog' en niet te vergeten 'Seks in het dierenrijk', met als speciale gast Xaviera Hollander, gingen eraan vooraf. Volgens directeur F. Ellenbroek is bewust gekozen voor deze rode draad.

“Meestal gaat het in natuurmusea en in EO-films over het mooie, het complexe en daardoor interessante van de natuur. Wij willen ons onderscheiden door het accent op de mens te leggen. Bovendien is de natuur niet altijd mooi, vreedzaam en omheind. Er vallen ook slachtoffers en niet alleen prooien van roofdieren. Conflicten tussen soortgenoten kunnen uitlopen op bloederige gevechten. Roodborstjes vechten op leven en dood.”

De tentoonstelling is bedoeld om mensen te prikkelen na te denken over het dierlijke gedrag in de mens. Dat wij zoveel beschaafder zouden zijn dan een dier, wordt hier en daar radicaal doorgeprikt. Door middel van een filmpje uit 1910 bijvoorbeeld, geleend van het Nederlands filmmuseum. Het celluloid toont een bloederig gevecht tussen een stier en een tijger in een kooi. Er omheen staat publiek de dieren op te hitsen. Ra, ra, wie is hier het echte beest?

Door de overeenkomsten tussen agressie en geweld bij mens en dier te laten zien, kan de tentoonstelling een verkeerde indruk wekken. Als geweld in de natuur kennelijk normaal is, zou je kunnen denken dat wij ons daarover ook geen zorgen hoeven te maken. Onzin om zo te denken, vindt Ellenbroek. “Niet alles in de natuur is goed. Kijk, dit is een natuurprodukt, maar wel heel erg slecht voor me.” En hij steekt nog een sigaret op.

Volgend jaar komt het museum trouwens met een tentoonstelling over verslaving. “De meeste verslavende middelen zijn natuurprodukten en ook dieren raken verslaafd. Hommels bijvoorbeeld vliegen op orchideeën vanwege de verslavende nectar die erin zit.”

'Het beest in de mens' is als idee vier jaar op de plank blijven liggen en daar is Ellenbroek achteraf blij mee. De laatste jaren heeft de wetenschap namelijk veel aandacht besteed aan het onderwerp en daar heeft de tentoonstelling nu profijt van. Zo deed de Nederlandse topbioloog Frans de Waal, werkzaam in Amerika, pionierswerk onder primaten. Ellenbroek: “Ethiek werd tot dusverre beschouwd als iets exclusiefs voor de mens, net als schoonheidsbeleving, maar is dat nu wel zo? De Waal ontdekte dat er in het dierenrijk ook zoiets bestaat. Als twee apen ruzie maken, gebeurt het dat een aap hoger in de hierarchie de ruzie sust om de rust in de kolonie te bewaren. Vrede stichten, regels naleven, wetten opstellen, het zijn principes waar de natuur keihard mee omgaat”.

Vrede komt in de tentoonstelling slechts in de marge aan bod. Geweld en agressie des te meer. Waar komt het vandaan, waartoe dient het en hoe gaan mensen en dieren ermee om, zijn de centrale thema's. Mensen en dieren gebruiken wapens. Een dier z'n slagtanden, hoeven, het gewei, maar ook chemische wapens, zoals slangen, mieren en zeeslakken. Als tegenhangers leende Ellenbroek een pistool en wapenstok van het politiemuseum in Apeldoorn. Om dat voor mekaar te krijgen moest hij zelfs een wapenvergunning aanschaffen. En passant nam hij een oude bijl mee waarmee een kindermoord is gepleegd. Want ook dat fenomeen is in de dierenwereld bekend: de leeuw doodt de welpjes van een leeuwin bij de overname van een harem.

Blikvanger op de tentoonstelling is een perfect opgezette cheeta die op het punt staat een impala te verschalken: een voorbeeld van geweld om te overleven. Net als de mens (voetbaljargon) kennen dieren echter ook ritueel geweld. Herten die met elkaar vechten zullen elkaar nooit in de flank aanvallen, want dat zou fataal aflopen. Voor dieren is geweld duidelijk. Voedsel, een eigen plek, een partner.

Verkrachting komt ook voor; grootschalig geweld evenwel niet. Dat is voorbehouden aan de mens, net als opgekropte frustraties. Ellenbroek: “Er wordt beweerd dat vechtfilms of gewelddadige computerspelletjes mensen agressief maken. Is dat zo? Ik durf te stellen dat glitter en glamour veel gevaarlijker zijn. Al die mooie meiden en perfecte rijke sterke knullen in Baywatch die in mooie sportauto's rijden, leggen een norm op bij de jeugd die onhaalbaar is. Dat geeft pas frustraties en ontevredenheid.”

De mens kan nog veel van het dier leren als het gaat om voorkomen van geweld. Een kokmeeuw die wordt uitgedaagd, maar niet wil vechten, kijkt gewoon de andere kant op. Ook een goede nederzettingenpolitiek kan geweld voorkomen. Zeepokken gaan bij de geboorte ergens zitten en komen niet meer van hun plek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden