Gevoelens van wraak bezworen

Nelson Mandela - donderdag en vrijdag op afscheidstournee in Nederland - leidde Zuid-Afrika uit de apartheid. In een korte reeks belicht Podium zijn nalatenschap. Vandaag de Zuid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland: 'Met alle feilen is Zuid-Afrika na Mandela een trotse democratie.'

Carl Niehaus

Bij zijn vorige bezoek aan Nederland, in 1994, had president Nelson Mandela een zwaar programma - overladen voor iemand van (toen) zesenzeventig, pas vrij na een gevangenisstraf van 26 jaar. De onverstoorbaarheid waarmee hij dit drukke schema afwerkte, maakte indruk. Hij kwam om steun te krijgen voor de democratische verkiezingen die op 27 april 1994 in Zuid-Afrika zouden plaatsvinden. Met een slopende verkiezingsveldtocht thuis in het vooruitzicht, verliet hij Schiphol.

Maar eerst moest hij nog iets regelen. Z'n jonge persvoorlichter bleef nog een paar dagen in Nederland achter. Bij de douane werd afscheid genomen. Mandela stuurde een lijfwacht toch nog even met een boodschap achter de jongeman aan. Een werkopdracht? Een eenvoudig verzoek: 'Jongen, beloof me dat je Jansie vanavond even belt.' Die jongeman was ik, en met tranen in mijn ogen verliet ik de luchthaven. Hoeveel leiders met minder drukke programma's zal het iets kunnen schelen of een jeugdige medewerker regelmatig contact onderhoudt met zijn vrouw?

Zo hebben velen 'Madiba' leren kennen. Toen zijn oude strijdmakker Joe Slovo uitgemergeld een gevecht voerde tegen kanker, zat Mandela aan zijn bed om hem te vragen de onafwendbaarheid van de dood met dezelfde moed te aanvaarden als waarmee hij voor de vrijheid had gestreden. Toen Marius Schoon (een van de weinige Afrikaners die een gevangenisstraf uitzat wegens verzet tegen de apartheid) op zijn sterfbed naar Mandela vroeg, onderbrak deze een belangrijke vergadering om telefonisch afscheid van hem te nemen - natuurlijk in het Afrikaans.

Mandela is zeer gesteld op privacy. In het openbaar praat hij niet graag over de opofferingen die van hem zijn gevergd. Doet hij dat wel, meestal op vragen van journalisten, dan is hij tot relativeren geneigd en zwakt hij zijn eigen rol af. Toch blijkt uit zijn zeldzame ontboezemingen dat het moeilijke keuzen waren waartoe hij werd gedwongen in de strijd om de bevrijding van de bevolking van Zuid-Afrika, ten koste van zijn persoonlijke leven en dat van zijn gezin. Als leider van de bevrijdingsbeweging werden er aan hem bijna bovenmenselijke eisen gesteld. Uit de paar bekende fragmenten uit gevangenisbrieven aan vrouw en kinderen blijkt hoezeer hij zich bewust was van wat zij te verduren hadden. Nergens in die brieven doet hij pogingen om de persoonlijke opofferingen af te doen met het cliché dat alles nu eenmaal ondergeschikt is aan 'de strijd'. Op een meer intiem moment heeft Madiba gezegd dat het moreel gesproken geen verschil maakt of je nu kiest voor de strijd of voor een gezin.

Om een aantal complexe persoonlijke redenen koos hij voor het eerste, de strijd, maar het besef hoeveel die keuze van zijn familie eiste, heeft hem elke dag pijn gedaan. Een van mijn ervaringen als ANC-persvoorlichter biedt misschien meer inzicht. De persconferentie waarop president Mandela zijn scheiding van Winnie Mandela aankondigde, werd door een leger journalisten bijgewoond. Allemaal hadden ze van hun hoofdredacteuren te verstaan gekregen dat ze met iets smeuïgs moesten thuiskomen. Nadat de president een korte verklaring had voorgelezen waarin hij zijn lange verbondenheid met mevrouw Mandela beklemtoonde, stond hij op en vroeg hun te willen respecteren dat dit een uiterst pijnlijke beslissing was. Wie de keiharde journalistieke wereld kent, weet dat er iets bijzonders gebeurde toen geen van de aanwezige journalisten iets vroeg. Er volgde een lange stilte, waarna Mandela langzaam naar buiten liep. Ik zag menig gehard journalist een traantje wegpinken.

Sinds de jaren '40 is Mandela een belangrijke factor in de politieke besluitvorming in Zuid-Afrika. Als een van de 'jonge leeuwen' binnen de ANC-jeugdliga was hij het die de voorzichtige burgerrechtenbeweging van toen veranderde in een bevrijdingsbeweging die het apartheidsregime confronteerde met massale acties. Als hoofdverdachte in het Rivonia-proces verwoordde hij de geest van de strijd toen hij zei dat vrijheid voor allen een ideaal was waarvoor hij leefde en bereid was te sterven. Als politieke gevangene wees hij alle aanbiedingen om zijn idealen voor vrijlating te verloochenen van de hand, en was hij op het juiste moment bereid tot onderhandelingen. Als onderhandelaar was hij bereid tot compromissen, maar nooit verloor hij het grote ideaal van een niet-raciale democratie uit het oog. Als president van een scherp verdeeld land heeft hij, door zich persoonlijk tot voorbeeld te stellen, wraakgevoelens weten te bezweren en werkt hij onverdroten aan verzoening. Weinig leiders hebben onder zulke moeilijke omstandigheden met zoveel doorzettingsvermogen en zonder hun doel uit het oog te verliezen op zo'n positieve wijze hun stempel gedrukt op onze turbulente eeuw.

Mandela heeft meer dan wie ook in Zuid-Afrika de weg heeft gewezen naar een beter leven. Meer dan dat - hij is een heel eind met ons opgelopen. Niet dat daarmee alle problemen van Zuid-Afrika zijn opgelost. Een harde analyse brengt talloze feilen aan het licht: te lage economische groei, grote werkloosheid, criminaliteit, te weinig nieuwe woningen, problemen in het onderwijs. Deze onopgeloste problemen mogen we niet ontkennen.

Maar een ding is zeker: na het presidentschap van Mandela is Zuid-Afrika een trotse stabiele democratie. Zelfs de grootste scepticus moet erkennen dat een begin is gemaakt om het leven van de meerderheid van de Zuid-Afrikaanse bevolking te verbeteren. Dat is op zichzelf al een grote verdienste, maar niet het voornaamste uit de nalatenschap van Mandela. Van nog veel groter belang is dat hij zijn hele leven een voorbeeld is geweest van hoe de grote uitdagingen van de toekomst moeten worden aangepakt.

Er kan geen twijfel over bestaan dat Mandela een uitzonderlijk strateeg is, die in het geharrewar van de politiek van alledag zijn oog gericht houdt op het lange-termijnideaal. Ik weet niet of al die bijzondere karaktertrekken hem nu tot de grote wereldleider maken die hij thans heet te zijn. Ik kan nog wel een aantal wereldleiders noemen met een even groot doorzettingsvermogen als Mandela. Maar wat hem zo bijzonder maakt is dat hij alle elementen van zijn optreden - zijn gewone manier van doen, onnadrukkelijke uitstraling, persoonlijke directheid en charme - op een integere manier in zijn persoon verenigt. Deze man is een zeldzame synthese van mens en symbool.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden