Gevoel in fake-arm

Meer en meer blijkt dat de hersenen hun eigen draai geven aan de wereld om ons heen. Neurologen ontdekken de meest bizarre dwalingen: soms voelen we bewegingen die we niet maken, of zelfs ledematen die niet van ons zijn. Deel drie van een serie.

Onze ogen zijn de baas boven, ze hebben het halve brein tot hun beschikking. Vandaar dat wel wordt gezegd dat we de gevangene zijn van ons zicht.

Hoe slaafs de andere zintuigen zijn, liet psycholoog David Somers zien in een wonderlijke proef (2003), waarbij mensen één hand 20 centimeter voor hun ogen moesten houden. Met behulp van een speciale bril switchten proefpersonen steeds van linker- naar rechteroog, zodat de roerloze hand door het voortdurend wisselende perspectief leek te bewegen. Op den duur begonnen zij het gewiebel ook echt te voelen.

Somers varieerde de handbeweging met verschillende brillen, waarop afwisselend de elleboog, pols of knokkels van de deelnemers tintelden. Ze ervoeren het in het gewricht dat voor de (nep)beweging nodig was. Somers simuleerde zelfs een volstrekt onmogelijk handstandje, dat bij de deelnemers een ongemakkelijke gewaarwording opriep. Zo belazeren de ogen het brein.

Het kan nog gekker, getuige een experiment van Daniel Wegner uit 2004. Zijn slachtoffers kregen een cape om en keken in de spiegel. Hun eigen armen hingen langs hun lijf, door de mouwen staken de armen van een verborgen medeproefpersoon. Die helpende handen kregen allerlei opdrachten.

Maar waren dat hun eigen handen niet, die op commando wuifden? Dat hing ervan af: als de persoon voor de spiegel van niets wist op het moment dat het gewuif begon, dan voelden die helpende handen aan als van een vreemde.

Maar hoorde hij het commando vlak voordat de handen bewogen, dan bekroop de proefpersoon het gevoel dat het zijn eigen handen waren. En dat híj ze bewoog. Nog merkwaardiger: als de ene helpende hand de ander een mep gaf, dan schrok de quasi-bezitter behoorlijk. En niet één keer, hij bleef ervan schrikken.

Blijkbaar worden vreemde handen de jouwe als alles in die richting wijst: ze zitten op jouw plek en ze reageren als jij net een bevel hebt gehoord. Normaal doen jouw handen dat, waarom vandaag niet?

De neuroloog Vilayanur Ramachandran maakte ingenieus gebruik van de dwalende projecties van het brein, met zijn vermaarde spiegeldoos. Het is een kistje met in het midden een spiegel als tussenwand en aan weerszijden gaten voor de handen.

Een patiënt van Ramachandran met een geamputeerde hand, die leed aan fantoompijn, moest de stomp verbergen onder het afgedekte deel van de doos. Hij zag alleen de linkerarm, mét hand, gespiegeld in het rechter vak. Als hij de linkervingers bewoog, geschiedde het wonder: de ’rechterhand’ deed zichtbaar mee. Het pijnlijke rotding kwam warempel tot leven en de fantoompijn verdween.

Zo vertelt de fantasierijke Ramachandran het, dus laten we de helft van het succes eraf doen. Maar het kan wel: de ogen vertellen waar je handen zitten en de hersenen smeden de verdere zintuiglijke gewaarwordingen, zoals tast en gevoel, aaneen tot een consistente waarneming.

In een bizarre variant daarvan, de rubberen hand illusie, kun je de arm van een etalagepop onderdeel van je eigen lijf laten worden. Zet een schot op tafel en leg je rechterarm er rechts van. Moffel je linkerarm weg onder tafel en leg links van het schot een kunstarm, op de plaats van je eigen linkerarm.

Vraag nu iemand om synchroon over je rechterarm en de foparm te strijken en te tikken, en daarna alleen over dat nepding. Bijna alle proefpersonen zwoeren in een experiment van 2005 dat de fake-arm van henzelf was en ze ’voelden’ het strijken. Zoiets kun je gewoon in het gras doen, als je maar zorgt dat de echte arm uit zicht blijft.

Neurologen gebruikten zelfs een reuzenarm die anderhalve meter buiten de proefpersoon werd gekieteld. En nog ging het brein met de ogen mee en voelde dat ding verderop als een stuk eigen lijf. Natuurlijk overtreft Ramachandran dit: na langdurig synchroon prikkelen van de eigen rechterarm en de kunstarm kun je die laatste ook weghalen en alleen nog op tafel tikken en strijken. Oké, zegt het brein, blijkbaar hoort het meubilair bij mij. Geintje? Nee, verzekerde Ramachandran onlangs in Scientific American, je wordt echt tafel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden