Gevierd acteur sinds 1969

Het Amsterdamse Filmmuseum organiseert een retrospectief van Jack Nicholson, de mad man die (een beetje) werd getemd. Niet door vrouwen. Door Hollywood.

Vorige week verscheen onopvallend, direct op dvd, 'How do you know', een romantische komedie van James L Brooks met een bijrol van zijn maatje Jack Nicholson, die met Brooks eerder 'Broadcast News', 'Terms of Endearment' en 'As good as it gets' maakte: de laatste twee films waren goed voor twee van Nicholsons drie Oscars.

In 'How do you know' speelt Nicholson een corrupte zakenman die zijn volwassen zoon ringeloort en sarcastisch uithaalt naar diens nobelheid terwijl hij zelf iedere moraal ontbeert. "Cynicism is sanity!"' sneert hij in zijn eerste scène, met die smalende grijns die we zo goed kennen van hem: wat meer ingehouden dan vroeger, maar nog steeds machtig; een grijns die altijd wint.

In zijn bijrol in 'How do you know' herkennen we de gedomesticeerde Jack Nicholson die we de laatste tien jaar vaker hebben gezien. Een oude man (73 nu) die op de burgerlijke aanpassing die de ouderdom nu eenmaal vraagt, steeds net wat anders reageert, maar nooit heel aangenaam. De acteur besloot zich, naar eigen zeggen, na 11 september 2001 voortaan toe te leggen op komedies. "Ik bedacht me dat er veel revisionistische reacties zouden komen en ik wilde daar eigenlijk vandaan blijven. In dit soort tijden moeten mensen kunnen glimlachen."

Bij Nicholson is dat wel een glimlach met een kartelrandje. Zo speelde hij in 2002 in de zwarte komedie 'About Schmidt' van Alexander Payne volkomen atypisch, maar wel zijn beste rol sinds jaren. Als de gepensioneerde verzekeringsambtenaar Warren Schmidt laat Nicholson alle behaagzucht varen: de buik enorm, het hoofd bijna kaal, de grijns afgemeten, het kostuum grijs. Zijn misantropische inborst toont hij slechts in een licht cynische oogopslag. Schmidt is een vervelende vrek, die zijn vrouw minacht ('wat doet die oude vrouw in mijn huis?') en zijn enige dochter niet voor vol aanziet.

De na 'The Shining' vaker om overacteren bekritiseerde acteur houdt de grimassen van Schmidt minimalistisch tot de laatste scène: de catharsis waarbij de oude man dikke tranen stort om zijn voorbije, veronachtzaamde geluk.

Jack Nicholson die snikt, dat is ook atypisch. Regisseur Bob Rafelson moest dertig jaar eerder voor Nicholsons vermaarde huilscène in 'Five Easy Pieces' de acteur nog veertig uur wakker houden om zijn verzet te breken. "Goede acteurs houden hun huilen in", vond de voor sentiment beduchte Nicholson. "Een dronkelap zie je ook nooit zijn glas inschenken." Dertig jaar later in 'About Schmidt' is Nicholson die schaamte voorbij. "In film gaat het erom je waardigheid te verliezen. En daar moet je je niet te bewust van zijn, anders sla je het allemaal dood."

Het Filmmuseum organiseert deze zomer een retrospectief rond de Hollywoodster passend getiteld: 'Here's Jack!', begeleid door het bekende beeld van mad man Jack Torrance die in Stanley Kubricks 'The Shining' door het gat in de deur grijnst. Het museum programmeerde films uit alle vijf decennia van Nicholsons carrière, van 'The Shooting' (1966) tot aan 'About Schmidt' (2002). Er zit geen slechte rol tussen maar wie het retrospectief overziet, kan concluderen dat Jacks beste tijd de jaren zestig en zeventig waren. De jaren van 'Easy Rider', 'Five Easy Pieces', 'Professione: Reporter', 'Chinatown' en 'One flew over the cuckoo's nest'. Het revolutionaire tijdperk dat deze 'rebel zonder doel' paste als een handschoen. Nicholson gaf er mede vorm aan als de immer voortvluchtige, knappe, geestige loner die het liefst alle schepen achter zich verbrandt.

Jack Nicholson werd geboren in 1937 en groeide op in een vrouwengezin in Neptune City in New Jersey, bij zijn gescheiden moeder en twee zussen. Pas toen hij al ver in dertig was hoorde hij dat de vrouw die hij voor zijn moeder hield zijn oma was, en dat zijn oudere zus zijn moeder was. Beide vrouwen waren al overleden toen Nicholson het nieuws te horen kreeg. Naar eigen zeggen hield hij aan die jeugd-met-geheim een gemankeerde relatie met vrouwen over (hij had talloze vriendinnen en kreeg vijf kinderen bij vier vrouwen) én uitzonderlijk goede manieren.

Op twintigjarige leeftijd trok Jack naar Los Angeles waar hij via cultregisseur Roger Corman in de film belandde. Nicholson speelde de masochistische tandartspatiënt in diens 'Little shop of horrors'. Aanvankelijk was er veel commentaar op zijn nasale Jersey-accent, maar de acteur besloot zich niet te veel aan te trekken van stemcoaches. Zijn slepende spreekstijl zou ook bijdragen aan zijn geheim: de verleider die altijd ook wat achterhoudt.

Nicholsons doorbraak kwam in 1969 met de road-movie 'Easy Rider'. Hij steelt de show met scènes, waarin hij klapwiekend met zijn armen enthousiast de rum begroet en oreert over Ufo's en vrijheid. Vanaf dan is Nicholson een gevierd acteur die in ingebakken anarchie in de voetsporen treedt van zijn idolen James Dean en Marlon Brando.

Nicholson speelt de concertpianist die aan de kost komt als olieveldwerker in 'Five Easy Pieces', de eigenzinnige detective in 'Chinatown', de manipulatieve McMurphy die een psychiatrisch ziekenhuis opruit in 'One flew over the cuckoo's nest' en de journalist die zijn leven in de woestijn achterlaat in 'Professione Reporter' van Antonioni.

De rol van de waanzinnige schrijver Jack Torrance in Kubricks 'The Shining' is de opmaat voor waanzinniger types, zoals de gewelddadige Joker in 'Batman', en de ijzeren kolonel Jessup in 'A few good men'. Rollen met minder diepgang en meer excentrieke gemenigheid.

Ook wie in het postfeministische tijdperk een foute man zoekt waar een vrouw dan toch de revolutie op wil uitproberen, denkt al gauw aan Jack, de gladde charmeur met het wilde hart. Hij speelt de overspelige echtgenoot van een al te knusse Meryl Streep in 'Heartburn' en de buurman met bindingsangst van Shirley MacLaine in 'Terms of Endearment'.

Wat die vrouwen niet lukt, lukt Hollywood wel, simpelweg door minder opwindende films te maken. In recente interviews beklaagt een gedesillusioneerde Nicholson zich over Hollywood dat zich afhankelijk heeft gemaakt van explosies en digitale effecten. Het avontuurlijke, tegendraadse Hollywood behoort tot het verleden. Het innerlijk vuur is er echter nog steeds, ook in het recente 'How do you know' zorgt Nicholson voor energieke momenten waarin de film uit de formule breekt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden