'Geven is meer dan schuld afkopen'

Interview | Econome Kellie Liket vindt dat effectiviteit van goede doelen beter moet worden onderzocht

Door per jaar slechts 10 procent van het salaris weg te geven, zou een Nederlander dertig levens kunnen redden. Het is een stelling uit het proefschrift van econome Kellie Liket waarop ze komende vrijdag aan de Erasmus Universiteit hoopt te promoveren.

"Zal ik dat voorrekenen? Ik ben ervan uitgegaan dat we gemiddeld een bescheiden 35 jaar werken voordat we met pensioen gaan. Het modale loon is 34.500 bruto per jaar. De 10 procent die je afstaat, is belastingvrij: 3450 euro. Op dit moment is een van de meest effectieve goede doelen Against Malaria Foundation, dat een onafhankelijk bureau heeft laten uitrekenen dat zij voor 3630 euro een mensenleven redden. Zij verspreiden malarianetten voor 5 euro per stuk. Een mens gebruikt meerdere netten in een leven, anderen gebruiken het net om te vissen, maar er worden levens gered."

Natuurlijk moet niet iedereen nu geld aan Against Malaria Foundation overmaken, maar het punt dat Liket wil maken, is dat mensen niet lichtvaardig moeten denken over hun schenkingen. Aan het idee dat het niet uitmaakt waar je aan geeft, moet snel een eind komen, vindt Liket. "Het gaat over mensenlevens. Hoe meer onderzoek we doen naar effecten, hoe minder vaak - helaas - wordt aangetoond dat programma's de beoogde impact hebben."

Liket noemt het voorbeeld van goede doelen op gebied van hiv. "Je kunt kiezen voor een programma van 1000 dollar waarmee iemand twee jaar medicatie krijgt. Je koopt dan twee levensjaren. Maar er zijn ook programma's die voor datzelfde bedrag 950 levensjaren opleveren. Dat is een mediaprogramma dat zich richt op preventie van die ziekte."

De econome realiseert zich dat dit rationeel klinkt en dat het de passie ontbeert die mensen juist aanzet om te geven. "Maar wat is die passie waard als je niet eens de moeite wil nemen om te kijken of er wel goede dingen met je geld gedaan worden? Geven is meer dan alleen je schuld afkopen, je hebt de plicht om te zien of het effect heeft."

Heel veel mensen in Nederland geven volgens Liket geld aan de bouw van scholen in ontwikkelingslanden. "Dat is zichtbaar. Als de school er staat, is iedereen tevreden. Maar waar we echt benieuwd naar zouden moeten zijn, is de vraag of die jongeren later aan een baan komen, of ze met deze school uit de armoede komen. Dat je met een gebouw ingewikkelde maatschappelijke problemen kan oplossen, is een aantrekkelijke gedachte, maar die is niet reëel."

Liket begrijpt dat mensen geld geven als zij een aftands schoollokaal zien met zestig kinderen die aan tien tafels zitten. "Er zijn onderzoeken waaruit blijkt dat een simpel ontwormingsprogramma een gunstiger effect heeft op hun scholing dan het klaslokaal. Door de wormen hebben kinderen honger, ze zijn moe en totaal niet in staat om lesstof op te nemen. Voor 100 euro koop je via een ontwormingsprogramma zo'n 52 extra schooljaren. Zet dat maar af tegen de twee tot vier extra jaren die giften aan schoolmaaltijden of extra leraren opleveren."

Veel goede doelen wijzen effectmeting af omdat dit te moeilijk zou zijn. "Dat valt wel mee", zegt Liket. "Je kijkt hoe de ontvangers er vóór het programma voorstaan en hoe erna. De vraag is dan natuurlijk: komt dat effect door jou? De oplossing hiervoor is, dat hebben we geleend van de farmaceutische industrie, het gebruik van een controlegroep die buiten het programma is gebleven."

Is dat onderzoek duur? "Beleid dat geen effect heeft, is veel duurder. Het komt veel vaker voor dan we denken dat bestedingen nul effect hebben. We onderschatten hoe moeilijk het is om maatschappelijke problemen op te lossen. Je kunt problemen van je naaste vaak niet eens oplossen, laat staan dat je dat kunt voor een totaal vreemde."

Het louter kijken naar de effecten en op basis daarvan besluiten waar je geld naartoe gaat, kan mensen soms in morele problemen brengen, zo erkent Liket. Een sprekend voorbeeld is de blindegeleidehond. Zo'n hond gaat gemiddeld acht jaar mee; een blinde in Nederland heeft in zijn leven pakweg acht honden nodig. De opleiding en het onderhoud van een hond kosten een kleine 50.000 euro. Het kost dus 400.000 euro om een blinde of slechtziende van een hond te voorzien.

"Vergelijk dat met de kosten van een operatie van iemand die aan trachoma lijdt, een ziekte die blindheid veroorzaakt. Dat kost 16 euro en dan genees je iemand van blindheid! Zo'n ongelijkheid zie je wel vaker. Neem nou de enorme bedragen die wij in het Westen weggeven aan kankeronderzoek, terwijl we geen idee hebben van de effecten. Natuurlijk, we kunnen zelf die ziekte krijgen of iemand uit onze familie. Dan is het geen filantropie meer, maar eigenbelang."

Volgens Liket is er een taak voor de media om donateurs beter op te voeden, zodat zij organisaties niet afrekenen op kosten maar op effectiviteit. Tegelijkertijd moeten goede doelen wat minder bang worden en zich er meer bewust van worden dat zij geen natuurlijke feedback krijgen. "Die feedback moeten zij zelf opzoeken."

'Onderzoek naar impact goede doelen is kostbaar'
In de kwaliteit van goede doelen zit enorm verschil, zegt Bart Romijn, van Partos, de branchevereniging voor internationale samenwerking. Voordat hij daarvan directeur werd, was hij adviseur en hielp hij goede doelen bij het bepalen van hun strategie en het maken van evaluaties. Juist in ontwikkelingssamenwerking wordt volgens hem veel geëvalueerd. "Er zijn organisaties die goed willen doen, maar die eigenlijk te klein zijn om een fatsoenlijke evaluatie op te zetten", zegt hij. "Zij hebben weinig zicht op de impact die zij maken. Ik ben het ook met Liket eens dat er te weinig wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan naar het effect van goede doelen." Romijn vindt wel dat Liket er te gemakkelijk van uitgaat dat van elk goede doel een impactstudie gedaan kan worden. "Aantonen dat een programma een sociale impact heeft gehad, is heel erg moeilijk, en erg kostbaar."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden