Gevecht tegen de pijnpillen verenigt Amerika

verslaving in de VS | De doorgaans onverzoenlijke Republikeinen en Democraten trokken samen op bij de bestrijding van de epidemische verslaving aan pijnstillers. Maar het was Donald Trump die garen spon bij de 'witte wanhoop'.

Ernstig kijken ze samen in de camera, een zwarte en een blanke man, een gebruiker en een afgekickte. Barack Obama (55) neemt volgens het laatste medische rapport af en toe nog een nicotinekauwgom. Terwijl de bekende rapper naast hem, de 33-jarige Macklemore, niet meer afhankelijk zegt te zijn van medicijnen uit de opium-hoek.


De laatste keer dat Macklemore stiekem toch weer een slok nam van de hoestdrankdrug 'lean' - met Sprite aangelengde codeïne, populair in de hip-hop scene - schreef hij beschaamd een lied over die argeloze fan, die hem nog als afkick-voorbeeld zag:


"Ze zegt: negen maanden vrij en dat dankzij mij


Tranen in haar ogen, ze houdt het niet droog, fuck!"


In de door het Witte Huis gemaakte video van de twee, vallen natuurlijk geen lelijke woorden. Maar wel lelijke feiten. "Aan een overdosis overlijden nu meer mensen dan aan verkeersongelukken", somt Obama op. "Vaak zijn dat legale drugs, voorgeschreven door een arts. Dus verslaving begint niet altijd in een donker steegje, het begint vaak in een medicijnkast."


Misschien is het zo gegaan met popster Prince. Enkele dagen voor zijn dood, april vorig jaar, maakte zijn vliegtuig een onverwachte landing vanwege een 'niet meer reagerende' zieke aan boord. Het ambulancepersoneel bracht hem bij met een dosis naloxon. Toen wist Amerika genoeg. Want met naloxon, merknaam Narcan, red je iemand na een overdosis heroïne of van een opioïde, een aan opium verwante pijnstiller.


"Je dient Narcan toe via de neus", doet Kevin Burns voor. In een rechtszaal in Baltimore kijken een kleine vijftig voor drugsvergrijpen veroordeelde mannen en vrouwen toe. "Wanneer je een overdosis neemt, val je in slaap, je stopt met ademhalen en je gaat dood. Narcan is totaal niet gevaarlijk, dus doe het meteen als je ziet dat de lippen blauw zijn, asgrijs als het om een donker persoon gaat. Als het werkt, staan ze eigenlijk meteen weer op. En zijn ze dan dankbaar? Nee, want het effect waar het ze om ging, is dan helemaal weg. Ik heb meegemaakt dat iemand me uitschold en woedend wegstampte. Pas dagen later belde hij me op: bedankt."


Liefdevolle oma


De leerlingen in deze korte cursus zijn allemaal voorwaardelijk op vrije voeten, onder het toezicht van rechter Ellen Heller. Als een strenge, maar liefdevolle oma neemt de blanke Heller haar voornamelijk zwarte klanten een voor een onder handen.


"Mijnheer Finn, hoe gaat het met u?"


"Goed, edelachtbare, ziet u niks aan me?"


"Jas en das ontgaan mij nooit. Het laat zien dat iemand respect voor me heeft, en voor zichzelf."


Dan spreekt Heller drie nieuwelingen toe. "Eén ding: als je hier wilt slagen, mis dan nooit een drugstest. Als je terugvalt, betekent dat niet automatisch straf."


Maar misschien wel de dood. Want juist een drugsgebruiker die een tijd lang clean is geweest, en dus de opgebouwde tolerantie deels is kwijtgeraakt, kan zich makkelijk vergissen: de dosis die vroeger voor de gewenste euforie zorgde, is opeens fataal.


De informatie die Kevin Burns geeft in Narcan-gebruik is dan ook eigenlijk niet voor de klanten van rechter Heller bedoeld, maar voor hun huisgenoten.


Uitdelen


Een medicijn dat drugsgebruik veiliger maakt, uitdelen aan gewone burgers? En aan overtreders van Amerika's strenge drugswetten? Dat zou tien jaar geleden nog ondenkbaar zijn geweest. Maar tien jaar geleden waren er in de VS nog niet twee miljoen mensen verslaafd aan met opium verwante pijnstillers. Gingen er niet ruim 20.000 mensen per jaar aan dood, plus nog eens 13.000 door heroïne. Toen was het niet eens de helft. In 1999 niet eens een kwart.


De kerk zit goed vol in Plaistow, een plaatsje van een kleine 8000 inwoners in New Hampshire. Aan de muur in enorme letters een tekst uit het evangelie: 'Komt tot mij, allen die vermoeid en belast zijt'. Bij de kale muur ertegenover, op een tafeltje, een stapel papiertjes. Telkens staan mensen op, schrijven iets en plakken het op die muur. Zondag zullen gemeenteleden de papiertjes mee naar huis nemen en bidden voor een verslaafde. Of voor de nabestaanden van een verslaafde die het niet redde.


Het is de maandelijkse verslavings-avonddienst van de First Baptist Church, en volgens ouderling Walter Maihot zijn er zo'n tachtig mensen. "Soms hebben we er meer dan op zondagochtend bij de gewone dienst."


Na afloop is er koffie. En chili. Met een kommetje van de pittige bonenschotel in haar hand geniet nieuwkomer Christine - alleen voornamen hier - van de saamhorigheid. "Je kunt je niet voorstellen hoe het is, als je niet zelf zoiets meemaakt met je zoon. Ik voelde de liefde." Haar zoon Jason staat er wat grimmig bij, maar ook hij is blij dat hij kwam. "Het begon met vrienden die me pillen gaven, Percocet. Het werden er steeds meer, je bouwt een tolerantie op. Dus daarna werd het heroïne. Uiteindelijk ging ik injecteren. Als ik gebruikte, merkte je eigenlijk niet eens zoveel aan me, maar als ik het niet kreeg, was er geen land met me te bezeilen."


Hoe komt het dat jongeren zo makkelijk aan verslavende pijnstillers kunnen komen? En wat moet daaraan worden gedaan? Daarover gaat het nadrukkelijk niet tijdens die avonden in de First Baptist kerk. Daar kom je om gehoord te worden. "Het is gewoon klote", verzucht een van de gasten als die naar voren genood is om haar verhaal te vertellen. "Mag ik dat hier wel zeggen?" Dominee Aaron Goodro lacht geruststellend. En pakt het op als hij aan het afsluitende gebed toe is. "Ja Here, het ís klote.".


Eigen dochter


Luisteren, ouderling Maihot ervoer zelf hoe belangrijk dat is. "Mijn eigen dochter is weer clean, gelukkig. Maar een jaar lang fluisterden een gemeentelid en ik tegen elkaar: hoe is het met haar? Goed, en met die van jou? Toen de dominee met het voorstel voor deze bijeenkomsten kwam, hadden we zelf net bedacht dat we eens op moesten houden met dat fluisteren."


Nu ze niet meer fluisteren, is dit het verhaal dat de Amerikanen te horen krijgen. Artsen waren lang heel voorzichtig met het voorschrijven van pijnstillers die in de hersenen dezelfde uitwerking hebben als opium of heroïne. Maar dat veranderde in de jaren negentig. Het idee vatte post dat moderne, 'opioïde' medicijnen, met beleid voorgeschreven aan een patiënt met pijn, niet voor verslaving zouden zorgen. Het bestrijden en zo mogelijk elimineren van pijn kon mede daardoor een belangrijker doel worden bij behandelingen.


'Pill mills'


Er kwam een enorme vraag op gang, enthousiast gestimuleerd door de farmaceutische industrie. En wie zijn arts onwillig vond om voor een, al dan niet gesimuleerd pijnprobleem, grote hoeveelheden pijnstillers voor te schrijven, wendde zich tot pill mills, corrupte apotheken met een voorschrijvende arts die nooit een patiënt sprak. En aan de 'vertrouwde' illegale drugs werd zo geleidelijk een rijtje namen toegevoegd, met allemaal het geruststellende etiket 'op recept verkrijgbaar': Oxicodon, Percocet, Vicodin.


Na 2010, toen het probleem zichtbaar begon te worden, werd het de 'onjuiste gebruikers' van opioïden wel moeilijker gemaakt. Pill mills werden aangepakt. Patiënten die jarenlang hun recepten moeiteloos verlengd hadden gekregen, kregen van hun arts te horen dat ze moesten gaan afbouwen.


Maar lang niet alle pill mills verdwenen. Lang niet alle artsen werden zo voorzichtig, of konden zich die lagere omzet permitteren. En bij veel Amerikanen die helemaal geen pijn hadden, althans niet lichamelijk, was de drempel om eens een pijnbestrijder te proberen nog steeds laag. Hoeveel kwaad zou een door de overheid goedgekeurd medicijn nou helemaal kunnen? Later, als die pil niet meer genoeg was, of niet meer te krijgen, en ophouden met slikken, snuiven of spuiten geen optie, volgde de goedkope heroïne uit Mexico.


Als je David Gastfriend, van het Treatment Research Institute, vraagt om uit te leggen wat verslaving nou eigenlijk is, krijg je meer dan een medisch verhaal. Je krijgt een standpunt. Want hoeveel onderzoek je ook citeert, je kunt een verslaafde altijd beschrijven als ofwel iemand die onverstandig handelt, ofwel een mens die zijn vrijheid van handelen kwijt is.


Gastfriend betoogt met vuur het laatste, in een conferentiezaal van de University of Southern New Hampshire, voor een gehoor van politici, actievoerders voor een beter drugsbeleid en burgers, in een van de ergst door de epidemie getroffen staten.


Hij beschrijft hoe opioïden het beloningscentrum aanspreken, in het limbisch systeem, een diepgelegen, primitief deel van de hersenen. En hoe op die beloning de straf volgt als de stof is uitgewerkt, en het al even oude hersengebied dat slechte ervaringen opslaat daar goede nota van neemt.


"En al die veel nieuwere delen van ons brein, de hersenschors, de intelligentie, die staan dan alleen nog maar ten dienste van het verlangen. Weet je wie de ergste patiënten zijn? Artsen. Want die hebben toegang tot drugs en ze zijn slim - hun limbisch systeem kan een enorme hersenschors rekruteren om hun verslaving te verbergen. Maar ze hebben ook de beste herstelkansen van alle verslaafden: na vijf jaar is 75-90 procent ervan af. Waarom? Omdat de maatschappij bij artsen de beste methoden gebruikt. We steunen ze, geven ze medicijnen die het verlangen onderdrukken, houden ze in de gaten, straffen eventueel, en dat alles doen we evenwichtig, wetenschappelijk onderbouwd, en met goed resultaat. Laten we dat dan voor iedereen doen."


Kwaad


Dat Amerika dat nu nog niet doet, maakt Gastfriend kwaad. "We verliezen er tientallen mensen per dag door. Die konden op veel dingen rekenen: er waren goede ouders; dokters met de beste bedoelingen; er was een zorgverzekering; regelgeving. Wat we níet hadden, waren beleid en procedures gebaseerd op wat de wetenschap heeft ontdekt over verslaving."


Het is volkomen uit de hand gelopen, wil hij maar zeggen. "Waarom geven tandartsen dertig dagen Vicodin na het trekken van een verstandskies? Een jong iemand heeft het misschien twee dagen nodig. Waar gaan de pillen voor die andere 28 dagen heen?"


Die pillen worden dus gekocht door gebruikers die geen recept hebben. Bij blanke mannen steeg het jaarlijkse aantal doden door opioïden en heroïne tussen 1999 en 2014 van 8,1 per 100.000 naar 20,4. Bij zwarte mannen begon het hoger, met 11 doden per 100.000, en is het nu 'maar' 13,8. Bij hen is de boosdoener veel vaker heroïne.


Dat heeft deels een racistische oorzaak: blanke Amerikanen, en dat zijn artsen meestal, geloven bewust of onbewust in de mythe dat zwarte mensen van nature een hogere pijngrens hebben, en dus geen of minder sterke pijnstillers hoeven. Dat maakt hun kans om dankzij de dokter verslaafd te raken, of aan grote voorraden pillen te komen, een stuk kleiner.


Maar dat het bij blanken zo hard gegroeid is, dat heeft ook met die blanken zelf te maken. In 2015 publiceerde het economen-echtpaar Angus Deaton en Annie Case een schokkende analyse: sinds 1999 gaat voor blanken van middelbare leeftijd met een lagere opleiding het sterftecijfer omhoog. En dat terwijl het voor alle andere groepen in de VS, en ook voor laagopgeleiden in andere ontwikkelde landen, gestaag bleef dalen. Betere voeding, meer kennis over ziektepreventie en betere medische technieken, het komt iedereen ten goede, behalve kennelijk de wat oudere Amerikaanse blanke.


Niet alleen drugs dragen bij aan dat hogere sterftecijfer, ook zelfmoord en leveraandoeningen. De 'ziekten van de wanhoop' worden die nu genoemd. Epidemiologen en politici breken zich het hoofd over de aard van de crisis onder die groep. Is het sociale ontwrichting? Gebrek aan economische vooruitzichten in gebieden waar de vertrouwde industrieën verdwenen en door niets werden vervangen? Zijn drugs- en drankgebruik en zelfmoord de oorzaak of het gevolg?


En samen hebben die plagen nog een ander gevolg gehad. Demograaf Shannon Monnat van de Pennsylvania State University rekende het na de verkiezingen voor: bij de staten waar de wanhoop het grootst is, en het dodencijfer door opioïden het hoogst, zit een aantal sleutelstaten. En binnen die staten, waar bij elke presidentsverkiezing de beslissing valt, was de correlatie helder: hoe meer overdosis-doden, hoe groter de toestroom van kiezers naar Donald Trump. Naar de man die als enige presidentskandidaat durfde te roepen wat hij om zich heen zag: dat het een puinhoop was in zijn Amerika. En dat achtereenvolgende regeringen, van Republikeinen en Democraten, die instorting niet hadden kunnen voorkomen.


Oog voor de omvang


En het is waar: pas de laatste paar jaar hebben de landelijke media en de politiek oog gekregen voor de omvang van het opioïdenprobleem.


Eind juli vorig jaar, terwijl Democraten en Republikeinen hun conventies hielden en de politieke kloof tussen die partijen breder gaapte dan ooit, ondertekende president Barack Obama de CARE wet, wat staat voor 'Comprehensive Addiction and Recovery Act', en in het Engels leest als 'zorg'. De wet regelt nog strengere controle op het voorschrijfgedrag van artsen, proefprojecten voor behandelmethoden, meer voorlichting, en een bredere verspreiding van het noodmiddel Narcan. In een tijdperk waarin Democraten en Republikeinen elkaar in het Congres bijna niets gunnen, werd de wet met brede steun aangenomen. Elk Congreslid kreeg dan ook luid en duidelijk te horen dat door verslaving getroffenen dat verwachtten.


De wet markeerde niet alleen een omslag in de aanpak van de verslaving, maar ook in de manier waarop erover gepraat wordt. "Het is geen fout die je begaat, maar een ziekte die je oploopt", hoor je nu van links tot rechts. Tijdens de campagne voor de voorverkiezingen sprak de Republikeinse kandidate Carly Fiorina openlijk over haar aan een drugsverslaving overleden stiefdochter. Hillary Clinton beloofde tien miljard dollar uit te trekken voor beleid tegen verslaving. Donald Trump verzekerde de kiezers dat zijn beroemde muur bij Mexico niet alleen immigranten, maar ook heroïne gaat tegenhouden.


Drugsgebruikers gelden daarmee in Washington niet meer als mislukkelingen, of misdadigers, zoals bij vorige verslavingsgolven - toen, zeggen cynici, het vooral om zwarte Amerikanen ging. Obama had het makkelijk ook kunnen overkomen, zei hij. Hij probeerde in zijn jonge jaren marihuana en cocaïne. "Vrienden van me, die uiteindelijk strijd moesten leveren met verslaving, waren niet minder hoogstaand, hadden geen zwakker karakter dan ik."


Hij herkende het probleem te laat, zeggen verslavings-activisten. Maar toen hij het zag, ging hij ermee aan de slag, van een verzoek aan het Congres om een miljard dollar (die hij in december kreeg) tot die video met Macklemore.


Heel persoonlijk werd het voor hem in 2015 tijdens een bezoek aan Virginia, toen hij diep werd geraakt door het verhaal dat een plaatselijke politicus hem vertelde. Nog maar een maand tevoren had David Grubb zijn dochter Jessica (30) gevonden, blauw aangelopen na een overdosis. Dankzij toediening van Narcan was ze gered en kon ze voor de vierde keer proberen van haar verslaving af te komen. Obama noemde haar daarna vaak als voorbeeld, in toespraken, maar ook in discussies met medewerkers en bestuurders.


Heupinfectie


In maart vorig jaar overleed Jessica Grubb alsnog. Overdosis. Maar niet omdat ze in een zwak moment toch weer haar pillenleverancier had gebeld. Ze was in het ziekenhuis beland door een heupinfectie. De arts die haar behandelde, dacht er goed aan te doen haar 50 dagelijkse doses Oxicodon mee naar huis te geven. Een aansluitpunt voor een infuus zat nog in haar arm. Ze vergruisde de pillen en spoot ze in. "Ze had", zei haar vader, "geen schijn van kans."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden