Gevangen in het poolklimaat

De afgelegen Solovetski archipel in de Witte Zee is een van de heiligste en tegelijkertijd verdoemde plaatsen in Rusland. De impone rende muren van het Solovetski-klooster herbergden sinds de tijd van Ivan de Verschrikke lijke monniken én gevangenen. Onder de communisten stond het strafkamp Solovki model voor de wrede archipel van strafkampen over de hele Sovjet-Unie. De huidige kloosterbe wo ners weten niet wat ze met zo'n verleden aanmoeten.

Wendelmoet Boersema

Vader German gelooft niet in toeval, maar in 'soedba': het Russische levenslot. Bij zijn wijding tot priester kreeg hij zijn orthodoxe naam, German, naar een van de middeleeuwse stichters van het Solovetski-klooster. En juist hij werd in 1992 aangewezen om als eerste monnik terug te keren naar de sub-arctische eilanden in de Witte Zee.

Wie aankomt in de schilderachtige, maar vervallen baai van het grootste eiland, hoeft geen moeite te doen een reis in de tijd te maken. Zo zagen de pelgrims eeuwen terug het imponerende klooster met zijn uientorentjes opdoemen. Zo moet ook de Goelag-gevangene het hart in de schoenen zijn gezonken bij het zien van de zware Kremlinmuren, bedekt met korstmossen. Nog altijd zoemen er zwermen muggen, staat in de lange poolzomer het veenpluis in bloei en scheren de zwaluwen tussen de houten daken door.

In 1429 zetten de monniken Zosima, Savvati en German voor het eerst voet op deze onherberg'ame archipel. Hun stramme, heilige gestaltes zijn nog te zien op de ikonen in de Russische musea. Maar ook zij werkten zich ooit in het zweet om op tijd een onderkomen te hebben voor de poolwinter. Net als de monniken die op deze warme dag ijverig hakkend de houtvoorraad op de binnenplaats van het klooster aanvullen.

Want de zomer is kort op de Solovki. Acht maanden per jaar zijn de eilanden door ijsbergen onbereikbaar voor schepen. De geïsoleerde ligging maakte van het Solovetski-klooster een ideaal verbanningsoord. Tsaar Ivan de Verschrikkelijke liet er al zijn tegenstanders opsluiten, hoewel zijn grootste rivaal, metropoliet Fillip, de abt was van het klooster. De zwaarst gestraften crepeerden in de 'bijenkorven', kleine donkere ruimtes in de kloostermuur.

Als verdedigingsfort doorstond het klooster buitenlandse aanvallen, zoals het bombardement van de Britten tijdens de Krim-oorlog in 1854. De Bolsjewieken verjoegen uiteindelijk de broeders. Zij maakten van de Solovki een van de eerste strafkampen, de moeder van de Goelag. Pas na de val van het communisme keerden de monniken terug.

,,De eerste jaren waren zwaar'', zegt vader German (45) in zijn eenvoudige studeercel. ,,Mijn assistent en ik deden alles zelf. Ons onderkomen opknappen, groente verbouwen, diensten houden, de post beantwoorden. Nu is het werk gemakkelijker voor mij, maar ons geloof in die jaren was vuriger'', glimlacht vader German met nauwelijks gekrulde mondhoeken, met een knikje naar de houthakkende monniken. ,,We waren niet welkom in het begin. De staat beheerde het klooster en gaf ons slechts deze kleine verdieping. Erboven was een discotheek. Boogiewoogie, de hele nacht, en rokende en drinkende jeugd op de binnenplaats. Begrijp je wat dat voor een monnik betekent? We mochten niet eens in de kerken van het klooster.''

Maar langzamerhand verzoende de kleine gemeenschap van de eilanden

- er wonen ruim 1300 mensen - zich met de terugkeer van de monniken. Ze kregen de kerken terug en sommige eilanders kwamen naar de diensten. Vader German is nu abt van veertig monniken. ,,Daar hoeven wij geen moeite voor te doen. Wie vrede uitstraalt, kan duizenden verzamelen. Ze komen uit alle delen van Rusland. Sommigen zijn gezonden door kluizenaars, anderen ontvluchtten de ijdelheden van de wereld. Als iemand tot zijn nek in de narcotica-handel zit en hij wil er levend uitstappen, dan rest maar een uitweg: het klooster. Wij hebben broeders met een zwart verleden, maar dat telt niet meer als ze hier hun leven wijden aan arbeid en gebed. Je bent het toch met me eens dat op deze plek minder zonde is dan in de wereld?''

Vredig is het in ieder geval wel. Rond het klooster wieden de dorpelingen hun moestuinen, waar de aardappels omhoog schieten in de pooldag die 24 uur per dag duurt. De toeristen kunnen zich opgeven voor tien rustgevende uitstapjes als '1 uur kloosterrondleiding', '2 uur kloosterrondleiding' of '3 uur eilandexcursie'. In een krakkemikkig legerbusje, op motor met zijspan of in een bootje - de plaatselijke vervoersmiddelen. Sinds het vertrek van de marine-basis begin jaren negentig is toerisme, naast visserij, de enige bron van inkomsten voor de eilanders.

Bijna verdringt de rust en schoonheid van het arctische landschap het recente verleden naar de achtergrond. Milina Fjodorovna's ogen schieten nog vuur. Het oude mensje is de enige bewoonster van de Bijlberg. Haar huisje staat vlakbij de Hemelvaartskerk, waar de gevangenen van de bolsjewieken hun laatste uren doorbrachten. De kerk heeft een vuurtoren op het dak, het uitzicht vanaf de hoge berg is een groene zee van bomen en meertjes. Onderaan de berg was de excecutieplaats van het Solovki-kamp, een simpel houten kruis markeert de plek. ,,Gisteren waren hier Amerikaanse toeristen die niets van de geschiedenis wisten'', moppert Fjodorovna verontwaardigd. ,,Dat geniet maar van de natuur...''

Een paar keer per jaar komen de monniken naar de Hemelvaarstkerk en de half ingestorte hermietenkloosters op het nabije eiland Anzerski. Ze bidden voor de omgekomen geestelijken. Vooral de Grieks-orthodoxe geestelijken vormden een belangrijke groep gevangenen. Om de straf te verzwaren werden ze in de kerken opgesloten

- een dubbele godslastering. Boris Sapir, een van de eerste gevangenen op Solovki die later naar Amerika vluchtte, schreef over het jaar 1923. ,,In de vroegere kerken van het Solovetski-klooster bedekten planken bedden het gehele vloeroppervlak. Het aantal centimeters, dat iedere gevangene toegemeten was, was zo klein dat het onmogelijk was op de rug te liggen.''

Wie wil weten wat er in strafkamp Solovki gebeurde, kan terecht in het museum in het klooster. Het bordje bij de kassa vermeldt: ex-gevangenen en hun familieleden mogen gratis naar binnen. Maar ex-gevangen zijn er allang niet meer op het eiland. De laatsten werden eind jaren dertig overgebracht naar andere kampen. De opening van het Belomorkanaal - gegraven door dwangarbeiders - in 1933 maakte van de eilanden een strategische haven voor de pas opgerichte Noordelijke vloot. Oudere eilanders, zelfs de oude koster Fjodorovna, geven toe dat er nooit over de kampgeschiedenis werd gepraat.

De tentoonstelling is ingericht met materiaal van Joeri Brodski, een fotograaf en amateur-historicus van het eiland. Hij is ontevreden en verontwaardigd over hoe de monniken en zijn landgenoten met het verleden omgaan. ,,Ze willen het museum uit het klooster halen, om de ruimte aan de monniken te geven. Maar het hoort daar. De kerk is selectief, herdenkt alleen haar eigen omgekomen priesters. Nergens is bijvoorbeeld te lezen dat een flink aantal monniken in de jaren twintig is gebleven als kampbewaker. Dit waren jongelui, ex-matrozen die in het klooster waren gegaan uit dank voor hun bevrijding uit krijgsgevangenschap. Zij voelden zich aangetrokken tot de bolsjewistische idealen'', vertelt Brodski.

,,In Solovki zijn mensen van allerlei geloven en denkrichtingen bijeengedreven: de aristocraten, contra-revolutionairen, sociaal-democraten, liberalen en officieren uit het witte leger. Daarna kwamen de NEP-mannen, de koelakken, trotskisten, spionnen, volksvijanden, slachtoffers van de zuiveringen in de partij'', somt Brodski op. Naar schatting hebben er bijna een miljoen gevangenen in de kampen rond de Witte Zee gezeten. ,,Solovki was dus lang niet het grootste, maar wel het eerste strafkamp. In deze 'Kampen van Speciale bestemming' is het systeem van de Goelag uitgedacht en geperfectioneerd.''

Uit fascinatie voor de geschiedenis van de eilanden zocht Brodski al in de jaren tachtig in het geheim overlevenden van de kampen op. Hij heeft er zo'n vijftig geïnterviewd, over de hele Sovjet-Unie. De meesten waren bang om erover te praten, maar hij wist hun vertrouwen te winnen. ,,Zelfs een bekende wetenschapper als Lichatsjov ontkende aanvankelijk dat hij er gezeten had.'' Van de interviews is een boek gemaakt. ,,Dat heb ik gedaan omdat niemand anders het deed. Ik had het liever overgelaten aan een echte schrijver.''

De enige andere croniqueur van ooggetuigenissen is Alexander Solzjenitsin in zijn boek 'de Goelag Archipel'. Hij laakt vooral het optreden van de schrijver Maksim Gorki, die in 1929 als enige buitenstaander toestemming kreeg om het kamp te bezoeken. De maand voor zijn komst werd alles geschrobt, de gevangenen zongen hem toe en lieten hem hun krant en toneelgezelschap zien. In Moskou sijpelden verhalen over wreedheden op de eilanden door, maar Gorki begreep wat zijn taak was en schreef: ,,De conclusie is duidelijk: kampen als Solovki zijn onvermijdelijk.''

,,De geest van Solzjenitsins boek is goed, maar de feiten verweeft hij met kleine draadjes literaire fictie'', aldus Brodski, iets wat ook andere historici over de Goelag Archipel hebben opgemerkt. ,,Solzjenitsin noemt de Hemelvaartskerk op de Bijlberg bijvoorbeeld de Onthoofdingskerk, en hij hielp de legende de wereld in dat ze daar gevangenen aan boomstammen de berg afrolden. Er gebeurden veel afschuwelijke dingen, maar daarvoor is toch geen bewijs gevonden.''

Brodski's boek is uitgegeven in Italië. ,,In Rusland was geen belangstelling. Nu helemaal niet meer, de archieven zijn weer gesloten. Onze president is zelf een oud-KGB'er, dus geen kwaad woord meer over de geheime dienst.'' De fotograaf zegt nog steeds niet echt te doorgronden waarom de Russen moeite hebben het verleden een gerespecteerde plaats te geven. Waarom de monumenten voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in de meeste Russische dorpen veel belangrijker zijn dan die voor Stalins slachtoffers, als die er al zijn. In Moskou is pas sinds kort een monument op het Loebjanka-plein voor het hoofdkwartier van de FSB. De steen is afkomstig van de Solovki.

,,Voor velen blijft het een heilige plaats'', aldus Brodski. ,,De Solovki kunnen een symbool worden van reiniging en verlossing, net als het kruis. Maar voorlopig is het nog niet zover. Het Russische volk toont nog geen berouw voor zijn wandaden. Dat wordt een heel moelijk proces, want het systeem was onmenselijk voor iedereen. Ook voor haar scheppers die uiteindelijk zelf in de kampen terechtkwamen.''

Abt German ziet daarentegen geen speciale rol weggelegd voor zijn klooster, als symbool voor de communistische terreur. ,,We hebben veel meer moeilijke tijden gekend. God kastijdt wie hij liefheeft. Het Russsiche volk moet vergeving vragen voor de wandaden, voor alle kloosters en kerken die ze ontheiligd heeft. Want de kloosters redden de wereld en ons heilige Rusland.''

Brodski wilde zijn boek aanbieden aan patriarch Aleksej II. ,,Het is ook opgenomen in de Vaticaanbibliotheek. Ik heb de patriarch een brief geschreven, maar kreeg het antwoord dat 'men het moment afwachtte'. Later heb ik nog eens gevraagd wat het probleem was. Dat ik zelf niet orthodox ben? Dat er herinneringen instaan van katholieken of van geestelijken van de Russische orthodoxe kerk die ondergronds is gegaan? Dat laatste was wel een obstakel, kreeg ik toen te horen. Onze patriarch is al net zo'n sovjetmens als de president.'' Deze maand komt Aleksej II naar de eilanden, om de botjes van de heilige Zosima en Savvati eer te bewijzen. Maar Brodski zal niet langer aandringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden