Gevallen in het wonderbaarlijke

Was Homerus een Zeeuw? Wat is het raadsel achter Elgars 'Enigma Variations' en zitten er verborgen boodschappen in popmuziek als je die achterstevoren draait? Kunstmysteries die Trouw probeert te ontrafelen in een korte serie. Vandaag: de verdwenen kunstenaar Bas Jan Ader.

HENNY DE LANGE

Dit voorjaar zou Bas Jan Ader (1942-1975) zeventig zijn geworden. Zou hij, als hij nog geleefd zou hebben, nog steeds die slungelachtige figuur zijn geweest zoals we hem kennen uit zijn films? En zou hij ook zo beroemd zijn geworden als hij niet op 33-jarige leeftijd op mysterieuze wijze verdwenen was?

Als de naam van kunstenaar Bas Jan Ader valt, borrelen vanzelf de vragen op. In zijn korte leven veroorzaakte hij zoveel turbulentie in de kunstwereld, dat het stof nog steeds neerdwarrelt. Zijn werk blijft een onuitputtelijke bron van inspiratie en discussie. Maar daarnaast is het toch vooral zijn raadselachtige verdwijning die heeft bijgedragen aan de mythevorming rond deze kunstenaar.

Bas Jan Ader, in 1942 geboren in Groningen, was een onhandelbaar kind. Zijn jeugd was ook niet gemakkelijk. Zijn vader, een predikant, werd in 1944 door de Duitsers gefusilleerd omdat hij met zijn vrouw Joden onderdak had geboden. Zijn moeder schreef later een boek over haar leven met twee kleine kinderen in de oorlog: 'Een Groninger pastorie in de storm'. Bas Jan Ader gaat op jonge leeftijd het huis uit. Hij wil kunstenaar worden. Na de Rietveld Academie in Amsterdam en enkele zeereizen vertrekt hij naar Los Angeles, waar hij kunst en filosofie studeert.

Hij maakt films en foto's waarin hij zelf de hoofdrol speelt. In de aangrijpende film 'I'm too sad to tell you' huilt Ader minutenlang zonder dat duidelijk wordt waarom. Als kijker voel je compassie, maar ook ongemak en verwarring. Bekend zijn ook zijn 'val-films', waarin hij eindeloos varieert op het thema vallen, ook in de betekenis van falen. In één van die films slingert hij net zo lang aan een tak boven een sloot tot hij valt. In een andere film balanceert hij op het dak van zijn huis. Of hij rijdt met zijn fiets zomaar een gracht in. Ook houdt hij een zware steen vast boven een lamp. Wanneer komt het moment dat hij die steen moet laten vallen? Het vallen betekent ook meteen het einde van de film. Zelf zegt hij erover dat hij door zich niet te verzetten tegen de wet van de zwaartekracht, zichzelf meester maakt van die wet. "Het lichaam van de kunstenaar als zwaartekracht maakt zich tot meester van zichzelf. De mens is weliswaar onderworpen aan natuurwetten, maar is sterk wanneer hij zich eraan overgeeft."

Of hij nu zichzelf laat vallen of een voorwerp, er zit in zijn films ook altijd een element van breekbaarheid. De mens als breekbaar wezen dat zomaar kan omvallen. Onvergetelijk mooi brengt Ader dat in beeld in een naaldbos in Zweden. Het ene moment staat hij nog kaarsrecht tussen de lange dunne stammen, een paar tellen later ligt hij languit gestrekt, naast gevelde bomen. Hij is 'gevallen', net zoals zijn vader, nadat de Duitsers hem in een bos hadden gefusilleerd. Voortdurend varieert hij op dit thema, tot hij in 1975 zijn meest ultieme val zou maken, tijdens een solotocht over de Atlantische Oceaan. Alleen zijn daar geen filmbeelden van. Op weg van Amerika naar Europa in een klein zeilbootje, wordt na drie weken niets meer van Bas Jan Ader vernomen. Het radiocontact is verbroken. Negen maanden na zijn vertrek vinden Spaanse vissers Aders bootje Ocean Wave zo'n 150 mijl voor de Ierse kust. Van Ader zelf geen spoor.

De belangstelling voor zijn persoon en oeuvre heeft sindsdien haast mythische proporties aangenomen. Nog steeds wordt er gespeculeerd over zijn raadselachtige verdwijning. Want hoe haalde deze ervaren zeiler het in zijn hoofd om met een zeilbootje van slechts vier meter de oversteek te wagen van de Atlantische Oceaan? Of was het de bedoeling dat deze oversteek zou falen en hij in de oceaan zou vallen? Was het feit dat hij nooit zou aankomen, juist het kunstwerk?

Vaststaat dat Bas Jan Ader niet zomaar aan dit avontuur is begonnen. De oversteek maakte deel uit van een conceptueel kunstwerk dat het hoogtepunt van zijn oeuvre moest worden: 'In search of the miraculous' (Op zoek naar het wonderbaarlijke). Ader was op het idee gekomen door een passage in het gelijknamige boek van de Russische mysticus Ouspensky over diens leermeester Gurdjieff. Ader wilde er een drieluik van maken. Het eerste deel bestond uit een serie van achttien foto's van de kunstenaar tijdens zijn zoektocht naar het wonderbaarlijke door nachtelijk Los Angeles. Het eindpunt is een uitstekende rotspunt bij zee. In april 1975 was deze fotoserie te zien in een galerie in Los Angeles. Bij de opening zong een studentenkoor zeemansliederen, waaronder Beautiful sea, foaming and free, there is my resting place, there is my home. Alsof Ader toen al de afloop wist.

Deel twee van dit drieluik zou bestaan uit de oversteek van het schiereiland Cape Cod aan de kust van Massachusetts naar Europa, om in Amsterdam nog zo'n nachtelijke zoektocht te ondernemen. In Groningen, zijn geboortestad, wilde Ader het drieluik afsluiten met een tweede expositie. Daar zou opnieuw een koor zeemansliederen zingen.

Op 9 juli 1975 vertrekt Bas Jan Ader van Cape Cod, om zich in zijn nietige bootje over te geven aan de machtige oceaan. Als ervaren zeiler moet hij geweten hebben wat hem te wachten staat. Al blijft het gissen of hij deze afloop ingecalculeerd had of misschien wel doelbewust gepland. Opmerkelijk is wel dat na zijn verdwijning in een door Ader afgesloten kast het boek 'The strange last voyage of Donald Crowhurst' werd aangetroffen. Deze zakenman deed in 1968 mee aan de Golden Globe Race, een wedstrijd rond de wereld voor solozeilers. Crowhurst werd al snel na vertrek zo bang, dat hij rondjes ging varen over de Atlantische Oceaan, waarbij hij de wedstrijdleiding valse posities doorgaf. Op de terugweg naar Engeland moet hij hebben beseft dat zijn leugens zouden uitkomen. Hij stapte overboord.

Het bootje van Bas Jan Ader wordt na de berging opgeslagen in een loods in Coruña in Spanje. Daaruit verdwijnt het op onbekende wijze. Lange tijd is nog gespeculeerd dat Ader op een dag gewoon weer zou opduiken, als onderdeel van zijn kunstwerk. Maar tot op heden is nooit meer iets van hem vernomen.

Bronnen voor dit artikel: Hans den Hartog Jager. Het sublieme. Het einde van de schoonheid en een nieuw begin (2011).

De door museum Boijmans Van Beuningen samengestelde oeuvrecatalogus: Bas Jan Ader, Please don't leave me (2006).

Meer informatie: www.basjanader.com

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden