Getouwtrek om een proefreactor

Oktober 1986. Tijdens hun beroemde ontmoeting in Reykjavik komen Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov overeen vele kernwapens de wereld uit te helpen. Minder bekend is dat de twee dan ook besluiten de handen ineen te slaan voor de energie van de toekomst, kernfusie.

Nu is kernfusie dat al vele decennia: een belofte die over vijftig jaar werkelijkheid moet worden. Maar Reagan en Gorby zetten een flinke stap voorwaarts. ITER moet er komen, de internationale thermonucleaire experimentele reactor, die het proces dat de zon al miljarden jaren doet stralen, enkele minuten op aarde zal kopiëren.

Zeventien jaren verstrijken. De Sovjet-Unie valt uiteen, de Amerikanen keren in 1998 ITER de rug toe, om zich er een jaar geleden weer bij aan te sluiten, en intussen probeert Europa de fusievlam brandend te houden. Maar op 20 december 2003 lijkt het grote moment daar. De ITER-partners - inmiddels doen ook China, Japan en Zuid-Korea mee - zijn in Washington bijeen om de finale handtekening te zetten. Er staat nog één vraag open. De plaats waar de reactor moet komen. Of beter gezegd: het land dat de reactor mag huisvesten.

De stemmen staken. De VS en Zuid-Korea steunen het Japanse Rokkasho, terwijl China en Rusland een voorkeur hebben voor Cadarache in Zuid-Frankrijk. De onderhandelingen vallen definitief in het slot als de Amerikanen begin januari openlijk partij kiezen voor Japan. Boze tongen beweren dat het de wraak van Bush is. Frankrijk is immers een tegenstander van de oorlog in Irak, terwijl Japan en de eerder afgevallen Europese kandidaat, Spanje, tot de coalitie behoren. Europa en Japan proberen er in de maanden daarop onderling uit te komen. Eerst door beide plaatsen op hun technische merites te beoordelen, maar als dat de balans niet laat doorslaan, door de taart groter te maken. ITER is immers de voorloper van DEMO, de fusiereactor die echt stroom moet gaan leveren, en voor DEMO is meer nodig dan alleen die fusiereactie.

Materialenonderzoek bijvoorbeeld. Of het ontwerp van DEMO. Als de taart groter is, luidt de redenatie, blijft er voor de ander meer over nadat de een met de hoofdprijs, ITER zelf, is gaan strijken. Tot nu toe proberen beide partijen nog de ander ervan te overtuigen dat deze troostprijs zo slecht nog niet is.

Maar de tijd dringt. De Amerikanen hebben gedreigd hun medewerking weer in te trekken als de partijen er deze zomer nog niet uit zijn. Bovendien lijkt er nu, na het jarenlange gesleep, een politiek momentum te zijn om knopen door te hakken. Dat kan zo weer zijn verdwenen. Komende week is er dan ook druk bilateraal overleg om de impasse van het moment te doorbreken.

Dat moet lukken, zegt Niek Lopes Cardozo, hoogleraar plasmafysica en Nederlands 'Mr. Kernfusie'. ,,Japan en Europa hebben allebei 48 procent van de benodigde vijf miljard euro toegezegd. Als zij ITER krijgen. De andere partijen ieder 10 procent. Er ligt dus 136 procent van het budget op tafel, dat moeten we in het spel zien te houden.” Met zoveel geld blijft er voor de verliezer nog een flink stuk taart over, al spreekt Lopes Cardozo liever niet over winnaars en verliezers. ,,Europa en Japan moeten gezamenlijk optrekken.”

Toch kan de reactor maar op één plaats worden gebouwd. Als er dan een knoop moet worden doorgehakt, vond het vakblad Nature in februari, ,,zou Europa ook zijn andere wang naar Bush moeten toekeren en zo de impasse doorbreken.” Japan is hartgrondig vóór kernfusie, terwijl er in Europa ook veel tegenkrachten zijn, aldus Nature.

Binnen het vak geldt Europa als de belangrijkste partij, zegt Lopes Cardozo. ,,Europa is de enige die het project alleen zou kunnen trekken, hier is jarenlang in kernfusie geïnvesteerd, wij hebben ITER in leven gehouden. Europa zou zich zwaar belazerd voelen als de hoofdprijs naar Japan ging.”

Maar, weet hij, in het grote politieke spel is de wetenschap maar een kleine factor. ,,Het kan goed zijn dat in de geopolitiek rond Irak ITER als wisselgeld wordt ingezet. In 1977, toen Europa voor zijn eigen proefreactor moest kiezen tussen Engeland en Duitsland, gebeurde dat ook. Palestijnen hadden een toestel van de Lufthansa gekaapt en naar Mogadishu laten vliegen. Daar zijn de kapers overmeesterd door een speciale Duitse eenheid, maar met Britse steun. Als dank heeft bondskanselier Helmut Schmidt toen tegen de Britten gezegd: dan mogen jullie die fusiereactor hebben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden