Gestolen lichamen die gestolen land bewerken

'The Underground Railroad' is een metafoor die in de Verenigde Staten in het collectieve bewustzijn is verankerd. Iedereen weet wat ermee bedoeld wordt: de vluchtroute voor zwarte slaven uit de zuidelijke staten naar het vrije Noorden, in de tijd voor de Burgeroorlog. Niemand weet echter hoe die 'railroad' er precies uitzag. Logisch, want er is nooit zo'n spoorweg geweest. De Underground Railroad was een verzamelnaam voor de smokkelroutes en onderduikadressen van slaven die de plantages waren ontvlucht.

In zijn prijswinnende roman 'The Underground Railroad' haalt Colson Whitehead iets uit wat alleen in literatuur werkt: hij neemt de metafoor letterlijk. In het boek is er écht een ondergrondse spoorlijn, met tunnels, grotten, en geheime valluiken in oude schuurtjes of woonhuizen. Spannend, en gewaagd, maar voor Whitehead is de inzet veel hoger: hij wil ons iets vertellen over Amerika, het land van 'stolen bodies working stolen land'.

Het verhaal begint op een katoenplantage in Georgia waar de wrede eigenaar een schrikbewind voert over zijn zwarte slaven. In de ellende probeert Cora, een eenzaam meisje wier moeder jaren geleden gevlucht is, zich staande te houden. Als de situatie op de plantage nog slechter dreigt te worden besluit ze te vluchten, net als haar moeder. Deze eerste episode levert indringende scènes op, maar het zijn beelden die we kennen, uit de literatuur, de film en de geschiedenisles.

De eerste verrassing komt als Cora via de ondergrondse spoorweg naar South-Carolina vlucht, en vanaf daar vallen we van de ene verbazing in de andere. South-Carolina is liberaal als het gaat om de positie van de zwarte bevolking, althans zo lijkt het, totdat blijkt dat de autoriteiten een programma hebben om zwarte vrouwen te steriliseren. Cora vlucht voort naar North-Carolina, waar de situatie nog veel grimmiger is. De zwarte bevolking wordt er uitgeroeid, gelyncht en aan bomen gehangen langs een weg die Freedom Trail wordt genoemd.

Cora wordt gevangengenomen door de premiejager Ridgeway en zijn handlanger, een vent die bij wijze van versiering een ketting van afgesneden oren draagt. Ze reizen door een vreemd, gebrandschat Tennessee, Cora ontsnapt weer, en vindt kortstondig geluk op een door ex-slaven gerund boerenbedrijf in Indiana. Maar zwarten die het goed hebben (en die er revolutionaire ideeën op na houden), dat is voor veel blanken niet te verteren, dus ook hier wordt hardhandig ingegrepen.

De ondergrondse spoorweg verbindt de episodes, het gehobbel door het duister lijkt soms een tijdreis, iedere plaats is een allegorie, een krachtige verbeelding van 'hoe Amerika ook had kunnen zijn': zoals we het kennen, maar dan erger. Volgens een medewerker van de spoorweg krijgt Cora tijdens de reis door het onderaardse het ware gezicht van Amerika te zien. "There was only darkness", stelt ze vast, "mile after mile."

'The Underground Railroad' is een triomf van de verbeelding en tegelijk snijdend realistisch. Wie het gaat lezen kan zich opmaken voor een wilde, duistere rit. Ook al gloort er hoop aan het slot, je weet dat de vlucht van Cora er één zonder einde zal zijn: "As if in the world there were no places to escape to, only to flee from." Als je het boek weglegt ben je doordrongen van een ongemakkelijke waarheid, een waarheid die verborgen ligt tussen de hamerende regels van Colson Whiteheads verhaal: wij zijn nog niet eens begónnen te begrijpen hoe racisme ingrijpt in het leven van mensen.

Iedere generatie heeft haar eigen, nieuwe verhalen nodig om dit schokkende feit onder de aandacht te brengen. 'The Underground Railroad' is zo'n verhaal: spannend, gruwelijk, origineel, rijk. Het boek prijkte op Barack Obama's leeslijst (zoals gepubliceerd door het Witte Huis). Laat hij zijn landgenoten en ons daarmee nog één keer tot voorbeeld strekken.

Colson Whitehead: The Underground Railroad Fleet; 356 blz. euro 14,59

(De vertaling verschijnt in januari 2017 bij Atlas Contact)

undefined

Wie is Colson Whitehead?

De Amerikaan Whitehead (1969) won de National Book Award voor fictie (10.000 dollar) voor zijn zevende roman. De geboren en getogen New Yorker studeerde aan Harvard University en schreef als journalist voor The Village Voice, The New York Times en The New Yorker. Hij debuteerde in 1999 met de roman 'The Intuitionist', destijds door schrijver John Updike geprezen als 'ambitieus en hoogst origineel'.

'The Underground Railroad' werd geselecteerd door Oprah's Book Club en door president Barack Obama om mee te nemen op vakantie.

Literaire prijswinnaars 2016 Boekrecensie

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden