Gesol met lichamen is existentiële diefstal

Wie de persoonlijkheid van een ander ontkent, kan zelf niet langer mens worden genoemd, stelt Leon Heuts.

Leon Heuts

Een van de grootste misdaden is de ontkenning dat een mensenleven betekenis heeft, alsof het niet meer is dan een steen. Of misschien moeten we het omdraaien, en is een van de grootste misdaden juist de bevestiging dat een mensenleven geen betekenis heeft, en dat we uiteindelijk niet zo veel verschillen van stenen.

Op dit moment wachten vele honderden mensen in Nederland op het moment dat ze afscheid kunnen nemen van hun dierbaren, wier lichamen nog steeds op een onbekende locatie liggen, ergens in het oosten van Oekraïne - hopelijk eindelijk gekoeld. Ze moesten via media toezien hoe er met die lichamen is gesleept, en dat zogeheten separatisten voor camera's poseren met persoonlijke bezittingen, zoals een knuffeldier.

Het voelt aan als existentiële diefstal; dit gaat verder dan plundering. Levens worden beroofd van hun betekenis, lichamen gereduceerd tot dingen. Zelfs als uiteindelijk alle lichamen gerepatrieerd kunnen worden, is deze banalisering van het menselijke bestaan nauwelijks nog uit te wissen. De doden en hun nabestaanden zijn geconfronteerd met het ergste dat je een mens kunt aandoen: de totale onverschilligheid.

Uitvaartritueel

Emmanuel Levinas beschrijft in 'De l'existence à l'existant' (1947) de horror van de dood - de dood reduceert een mens tot een onpersoonlijk zijn, een iets dat slechts is, een 'il y a'. In de dood vinden we de volstrekte anonimiteit. De dood is vijandig; een vreemde macht die ons berooft van al onze eigenschappen. Het gaat niet eens om 'ik sterf', maar om 'het sterft'. Toch is dat slechts één kant van het verhaal. Deze anonimiteit wordt deels ook overwonnen door nabestaanden. Niet voor niets zetten we een dood lichaam niet zomaar bij het vuilnis; we wassen de dode, kleden hem aan, en gedenken zijn leven en naam bij een uitvaart. We weten dat de dood onvermijdelijk het leven uitwist, tegelijkertijd verzetten we ons tegen de gedachte dat daardoor dit leven geen zin had. Een goed uitvaartritueel is de bemiddeling tussen gedenken en in gedachte levend houden, en tegelijkertijd loslaten en afsluiten.

Gedenken is niet alleen afsluiten, maar ook hernieuwd levend houden, al is het slechts in gedachten en rituelen. Het is onze manier om de dood te overwinnen, zonder hem te verloochenen.

Dat geeft aan hoe ernstig het is als nabestaanden niet kunnen gedenken. Het is een soort tweede moord - een persoonlijkheid kapotmaken, iemand reduceren tot een ding. Wat gezien het waagstuk van het menselijke bestaan - de bemiddeling tussen het tijdelijke en het eeuwige kan altijd mislukken - helaas mogelijk is. Maar daarmee nog niet minder schandalig. Als Priamus, de laatste koning van Troje, bij de Griekse held Achilles het gekneusde lichaam van zijn dode zoon Hektor opeist om hem te kunnen begraven volgens de geldende rituelen, zegt hij een 'onmetelijk losgeld' mee te brengen. Dat losgeld is misschien niets anders dan een aanbod voor Achilles om iets van zijn menselijkheid terug te winnen. Achilles heeft het lichaam van Hektor aan zijn strijdwagen gebonden, en uiteindelijk als een ding neer gesmeten. Maar in hoeverre is hij zelf nog mens, als hij zijn grootste tegenstander behandelt als een naamloos stuk vlees?

Minachting

Wie de persoonlijkheid van een ander ontkent, kan zelf niet langer mens worden genoemd. Hij ontkent namelijk precies wat ons tot mensen maakt; de manier waarop wij betekenis geven aan ons leven of dat van onze geliefden, in strijd alsook in overeenstemming met de dood. De misdaad die in Oekraïne is begaan, door het bergen van lichamen te hinderen en persoonlijke bezittingen te plunderen, strekt verder dan de doden hun persoonlijkheid te ontnemen, en de pijn die dit bezorgt bij nabestaanden - hoewel dit beslist het zwaarste moet wegen.

Deze zogeheten separatisten tonen door hun onverschilligheid of zelfs minachting de mogelijkheid dat een lichaam slechts een banaal ding is, en een leven niets waard - een horror vacui, een misdaad tegen de menselijkheid.

De volledige tekst van dit artikel is te lezen op www.filosofie.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden