'Geschiedvervalsing? Onze expositie is volledig objectief.'

Organisatie '1001 inventions' hoopt kritiek te weerleggen door bronnen te overleggen

WILFRED VAN DE POLL en REDACTIE RELIGIE & FILOSOFIE

'Geschiedvervalsing'. De kritiek van experts op de tentoonstelling '1000 inventions', maandag in Trouw, was niet mals. De expositie, te zien in Rotterdam, wil wetenschappelijke bijdragen van geleerden uit islamitische landen tussen de 7de en 17de eeuw over het voetlicht brengen. Maar volgens de criticasters in Trouw 'wemelt' de expositie van de fouten. En hoewel de organisatie al vier jaar weet heeft van de kritiek, werden grote fouten volgens niet verbeterd.

De organisatie wilde eerst niet ingaan op de kritiek en beloofde later met een weerlegging te komen. Dat deden ze gisteren, tijdens een persconferentie, waarvoor directeur Ahmed Salim en Mohamed el-Gomati, hoogleraar elektrotechniek aan York Universiteit en voorzitter van de Britse organisatie 'Foundation for Technology, Science and Civilisation' waren gekomen.

Zij overlegden een document waarin wordt ingegaan op de kritiek in Trouw. Die verwerpen de organisatoren als 'zwak', 'gebaseerd op stromanredeneringen' of als een 'gebrek aan kennis en expertise'.

Ook beklemtoonden ze geen politiek of religieus, maar een educatief doel na te streven: ze willen een 'fascinerende waarheid' onthullen over een 'grotendeels onbekende' periode. Met als doel: kinderen passie bijbrengen voor wetenschap. En bezoekers beter "de oorsprong van veel dingen die we vandaag genieten" te doen begrijpen. Dat de tentoonstelling ook voedingsbodem voor extremisme onder jonge moslims kan wegnemen, zoals initiator Salim al-Hassani zei in NRC Handelsblad, is mooi meegenomen, maar een 'bijproduct', zegt Salim in een interview na de persconferentie.

Hij noemde de tentoonstelling 'volledig objectief', 'accuraat'. Ook El-Gomati benadrukte de 'academische integriteit' van de expositie.

Belangrijk kritiekpunt betreft de claim dat de moderne luchtvaart zou zijn begonnen met de 9de eeuwse Andalusiër Ibn Firnas en de 17de eeuwse Hazarfen Ahmed Celebi uit Istanbul. De critici betwijfelen ten zeerste of die ooit gevlogen hebben. De gebruikte historische bronnen zijn niet betrouwbaar, zeggen zij. Bovendien suggereren deze volgens hen dat Ibn Firnas zijn spierkracht gebruikte om te vliegen, dat is volgens hen onmogelijk.

De organisatie verwierp die kritiek door te stellen dat de mannen een zweefvliegtuig gebruikten, al staat in het tentoonstellingsboek dat Ibn Firnas een 'vogelkostuum' had waarmee hij zijn armen 'op en neer' bewoog. Bij dat vogelkostuum moeten 'vaste vleugels' worden gedacht, licht Salim in een vraaggesprek na de persconferentie toe. De armen, vastgemaakt aan die vleugels, sturen het zweefvliegtuig 'op en neer' maar blijven recht.

Op welke bron hij die 'vaste vleugels' baseert, kan hij niet aangeven.

Salim zegt zich te verlaten op historicus Mohammed Abattouy van de Mohammed V-universiteit in Rabat. Deze noemt een bron van een eeuw na Ibn Firnas, maar wat die bron zegt staat er niet bij. Ook noemt hij een 13de eeuwse bron die stelde dat Ibn Firnas een 'lange afstand' aflegde. Tot slot citeert hij de 'Encyclopaedia of Islam' die rept van een 'omhulsel met veren' en 'wendbare vleugels' waarmee Ibn Firnas 'enkele secondes' zweefde.

Hoe de tentoonstellers op basis van al deze bronnen tot de conclusie komen dat Ibn Firnas 'tien minuten' vloog, zoals in hun boek staat, kan Salim niet uitleggen.

Ter ondersteuning van het verhaal van Hazarfen Ahmed Celebi, die in 1638 de Bosporus over zou zijn gevlogen met een zweefvliegtuig, wordt een paper van historicus Arslan Terzioglu aan de universiteit van Istanbul geciteerd. En verwezen naar een boek en een artikel op internet. Het voert een tijdgenoot van Celebi op, die zou hebben gevlogen 'met behulp van de zuidwesterwind'. Hoe dit het gebruik van een 'zweefvliegtuig' aantoont, wordt niet uitgelegd.

Doorn in het oog van de critici is een tekening van de moderne visie op de bloedsomloop bij een hoofdstuk over de 13de eeuwse Ibn al-Nafis. Dat zou misleidend zijn, omdat Al-Nafis die bloedsomloop niet ontdekt heeft. Salim zegt dat de tekening hem vanuit educatief perspectief geadviseerd werd: "Een tekening van hoe Al-Nafis het zelf zag zou verwarrend hebben gewerkt voor kinderen". Hij moest, zegt hij, schipperen tussen 'onderwijzers' en 'wetenschappers' en zegt te overwegen in een nieuwe editie andere tekeningen te gebruiken.

Ibn al-Nafis wordt kennis toegeschreven van 'zuurstof', volgens critici bestond dat concept nog niet. Salim: "Inderdaad gebruikte Al-Nafis dat woord niet. Wij hebben zijn theorie in moderne taal vertaald".

Op de vraag of de dochter van astronoom Al-Ljili al-Astrulabi, gepresenteerd als een vrouwelijke wetenschapper uit de 10de eeuw, inderdaad 'Maryam' heet - een naam die volgens critici verzonnen is - verwijst het document naar een 'authentieke bron', namelijk notulen van een conferentie uit 2006 in Aleppo. Er staat een kort citaat bij in het Arabisch. Onduidelijk is of het hier om een historisch bron gaat, en welke dan precies. Precisering kan Ahmed Salim niet geven. Hij zegt: "De vraag of ze nu Maryam heette of Fatima, Jane of Maria... De kwestie waar het om gaat is dat zij echt bestaan heeft".

Zo blijven nog veel vragen onbeantwoord.

www.trouw.nl

De volledige reactie van de organisatie

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden