GESCHIEDENIS

'Reistogten om den aardkloot', tot en met 9 juli in de Bibliotheek KNAW, Joan Muyskensweg 25, Amsterdam. Openingstijden: maandag tot en met vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur, zaterdag en zondag van 12.00 tot 17.00 uur. Internet-adres: http://www.knaw.nl.

Schouten was één van de vele zeereizigers die hun wedervaren in dienst van de VOC in de vorm van een reisverslag publiceerden. Twintig jaar vóór het verschijnen van zijn boekwerk, dat hij illustreerde met de meest fantastische taferelen, verscheen de tweedelige bundel 'Begin ende voortgangh, van de Vereenighde Nederlantsche Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie', met daarin 28 verslagen. In het eerste deel doen onder anderen Willem Barentsz (c.1550-1597) en Jacob van Heemskerk (1567-1607) verslag van hun gevarenvolle tocht op zoek naar de noordoostelijke doorgang, inclusief de beschrijving van de beroemde overwintering op Nova Zembla.

Zowel de tweedelige bundel van de VOC als het reisverslag van chirurgijn Schouten maken deel uit van de tentoonstelling 'Reistogten om den aardkloot' van de Koninklijke Nederlandse academie van wetenschappen (KNAW), met als ondertitel 'De ontdekkingen van de wereld door kooplui en geleerden'. Aan de hand van een veertigtal banden met verslagen van Nederlandse, Engelse en Franse zeevaarders worden vier eeuwen van handelsmissies, ontdekkingsreizen en wetenschappelijk onderzoek in de bibliotheek van de KNAW in Amsterdam in beeld gebracht.

Met de tentoonstelling wil de bibliotheek, die in 1808 door koning Lodewijk Napoleon werd opgericht, vooral de aandacht vestigen op de ruime collectie historische werken. Het instituut bezit ruim zestigduizend boeken en handschriften van voor de twintigste eeuw.

De Nederlandse inbreng in 'Reistogten om den aardkloot' bestaat voor een groot deel uit rapportages over de handelsreizen naar Indië. Om een aandeel te veroveren in de uiterst lucratieve specerijenhandel en een kortere zeeweg te vinden naar de Oost ondernam de VOC in de zestiende en zeventiende eeuw diverse reizen. Deze tochten resulteerden niet alleen in het leggen van handelscontacten, maar ook in het ontdekken van nieuwe gebieden zoals Australië, Nieuw-Zeeland, Tasmanië en Kaap Hoorn. Door deze ondernemingen slaagde de VOC erin een monopolie te vestigen op de vaarroutes via Kaap de Goede Hoop en de door de Straat van Magalhaes.

De verslagen die naar aanleiding van deze handelsexpedities zijn opgetekend, richten zich in de eerste plaats op de economische en geografische aspecten van de reis. Zo leidde de tocht van de Engelsman Henry Hudson, die in opdracht van de VOC in 1609 naar de noordoostelijke doorgang moest zoeken, tot de eerste kaart met de baai die naar hem vernoemd is. In een bundel uit 1612, waarin naast de reis van Hudson ook een reis naar Siberië wordt beschreven, is een kaart opgenomen met daarop Nova Zembla, Siberia, Samoieta en Tingoesa.

Ook de Engelsen en de Fransen lieten zich niet onbetuigd op zee. Met name Engeland was in de zestiende- en zeventiende eeuw actief op het gebied van expedities naar Oost- en West-Indië. Eén van deze ondernemingen resulteerde in het vierdelige verslag van William Dampier (1652-1715) en Lionel Wafers (c.1660-c.1705), getiteld 'Reystogten rondom de Waereldt', waarin piraat Dampier en chirurgijn Wafers hun roof- en plundertochten over drie continenten presenteren als ontdekkingsreizen.

Dampier gaf zich echter niet alleen over aan strooptochten. Als één van de eersten nam hij exemplaren van uitheemse dieren en planten mee naar Europa, waarmee hij een ander type exploratie initieerde: de wetenschappelijke expeditie.

In 1660 wordt het eerste Britse wetenschappelijke genootschap, de Royal society, opgericht. Dit genootschap maakt zich sterk voor het verbreiden van nieuwe wetenschappelijke inzichten en stimuleert daartoe het maken van wetenschappelijke reizen. In dienst van deze sociëteit profileert zich een grootheid onder de Britse zeereizigers: James Cook (1728-1779).

De cartograaf en astronoom Cook doet voor het eerst van zich spreken als hij in dienst van de Engelse marine uitmuntend cartografisch werk verricht tijdens de Zevenjarige oorlog (1756-1765). Hij treedt in dienst van de Royal society en mag tot driemaal toe een grote reis ondernemen. Eén van zijn verdiensten is dat hij ontdekt dat Nieuw-Zeeland uit twee eilanden bestaat. Ook stelt hij vast dat er in de zuidelijke Grote Oceaan geen groot vasteland ligt.

“Met James Cook begint duidelijk een nieuw tijdperk in de zeevaart. Niet alleen onderneemt hij reizen met een zuiver wetenschappelijk doel, ook het soort reisverslag dat hij schrijft heeft een meer wetenschappelijk karakter”, vertelt KNAW-conservator Frans van der Kolff. “Daarin onderscheidt hij zich van zijn voorgangers, die meer het accent leggen op hun persoonlijke ervaringen.”

“Cook is bij voorbeeld één van de eerste zeevaarders die een middel vindt tegen scheurbuik. Op de meeste oceaanreizen vielen slachtoffers omdat de bemanningsleden vitaminegebrek hadden. Op de reizen van Cook is het aantal sterfgevallen echter minimaal. Ook wist hij de bemanning zover te krijgen dat ze zich regelmatig wasten, om de hygiëne aan boord te bevorderen.”

Challenger

De reizen van Cook zijn overigens niet de enige wapenfeiten van de Royal society. Een eeuw nadat deze cartograaf zijn ontdekkingen deed, organiseerde het genootschap samen met de Britse admiraliteit een wetenschappelijke expeditie met het korvet 'Challenger'. Onder leiding van de Britse professor William Carpenter (1813-1885) werd een wereldomvattend oceaanonderzoek opgezet, met de bedoeling zowel de zeebodem als het mariene leven in kaart te brengen.

Het duurde dan ook bijna twintig jaar voor de bevindingen van deze vier jaar durende expeditie (1872-1876) waren vastgelegd. Het resultaat, een catalogus bestaande uit 49 delen, verscheen tussen 1880 en 1995. Voor wie de meterslange banden met eigen ogen wil aanschouwen; alle delen zijn aanwezig in de bibliotheek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden