Geschiedenis / Pastoors versloegen ’bezetting’ van 1945

Direct na het einde van de Tweede wereldoorlog liet een Duitse kardinaal de oorlogsschade aan de kerken in zijn bisdom inventariseren, curieus genoeg speciaal die was aangericht door de Amerikaanse ’bezetters’.

Op 28 april 1945 hijsen pastoor Josef Grimm en dorpsonderwijzer Georg Hangl in alle vroegte de vlag van de deelstaat Beieren op de kerktoren van het dorpje Götting. Nog voor het begin van de vroegmis is dat dundoek op last van de in het dorp aanwezige SS-afdeling alweer vervangen door de hakenkruisvlag. Aan het eind van de middag wachten SS’ers Grimm op, dwingen hem in een auto te stappen en vertrekken met onbekende bestemming. ’s Avonds krijgt onderwijzer Hangl ’bezoek’; als hij probeert te ontkomen, wordt hij zonder pardon doodgeschoten. Omdat de pastoor niet terugkeert, gaat een aantal parochianen de volgende dag naar hem op zoek. In een greppel bij een naburig dorp vinden ze hem: gedood door twee nekschoten, na mishandeld te zijn. Vier dagen later trekken Amerikaanse soldaten het dorp binnen en kunnen Grimm en Hangl kerkelijk worden begraven.

Götting (bij Rosenheim) was in 1945 een van de 670 parochies van het bisdom München-Freising. Aan alle pastores had kardinaal Michael Faulhaber per brief van 7 juni 1945 gevraagd hem binnen twee maanden een gedetailleerd verslag toe te zenden, niet van de gevolgen voor de parochie van twaalf jaar nazi-dictatuur, maar curieus genoeg wel van de gebeurtenissen in hun parochies voor en tijdens de geallieerde bezetting. Drie vragen moesten daarbij worden beantwoord: was er schade aan kerkelijk bezit ontstaan, hoe was de ’intocht’ van de Amerikaanse troepen verlopen en was er geplunderd, speciaal in kerken en kapellen, en last but not least, miswijn gestolen?

Er kwamen 562 verslagen retour, een ongekend aantal gezien de logistieke problemen in die dagen, en belandden onder de titel Kriegs- und Einmarschberichte in het bisschoppelijk archief. Daar werden ze onder leiding van Archivdirektor Peter Pfister opgediept en nu op bijna vijftienhonderd bladzijden integraal uitgegeven. Het resultaat is een unieke bronnenpublicatie, bovendien voorbeeldig geannoteerd. Zo wordt de lezer bijvoorbeeld adequaat geïnformeerd over alle ’pastoors-verlaggevers’, onder wie Ernst Schlump die het tragische einde van zijn ambtsbroeder Grimm in Götting had beschreven.

De omvang van de verslagen loopt overigens sterk uiteen. De ene keer worden de vragen in drie, soms nietszeggende zinnen beantwoord („Komst van de Amerikanen - geen speciale herinneringen”), terwijl een ander relaas bijna twintig bladzijden in dit boek beslaat en eerder op een traditioneel memoriaal lijkt.

Om de antwoorden op de vragen van de kardinaal onder één noemer te brengen, valt overigens niet mee. Over het algemeen lijken de Amerikaanse soldaten zich netjes tegenover de plaatselijke bevolking te hebben gedragen; klachten waren er wel over het kleine Franse contingent dat in het uiterste zuiden opereerde. In München en andere grotere plaatsen was de schade, veroorzaakt door bombardementen, vele malen groter dan op het platteland. En hoewel plunderingen en diefstal, in hoofdzaak in agrarische streken, wel degelijk voorkwamen - de militairen moeten gek op eieren zijn geweest -, schijnen ze niet excessief te zijn geweest. De pastoor van Kirchdorf am Inn vatte de gebeurtenissen nuchter samen: „Geplündert wurde von allen Seiten: Amerikaner, Ostarbeiter [dwangarbeiders uit Oost-Europa] und Deutsche standen in edlem Wettstreit.” De miswijn bleek trouwens voor de meeste Amerikanen heilig, zoals kerken en pastorieën trouwens toch al werden ontzien.

Naar een aantal plaatsen gaat, bijna vanzelfsprekend, bijzondere aandacht uit. Vanuit Berchtesgaden – met de Berghof, Hitlers buitenverblijf – kwam geen reactie: zou de post onderweg zijn zoekgeraakt? Goed mogelijk, maar jammer blijft het. Een verslag uit Dachau arriveerde wel in München. Vanwege het daar aanwezige concentratiekamp ging het gerucht dat de Amerikanen de stad compleet wilden verwoesten. Pastoor Friedrich Pfanzelt smeekte de bevelhebber Dachau van dat mogelijke plan af te zien, omdat „ik zeker wist dat geen mens in Dachau van de gruwelijkheden in het kamp had geweten” (sic). Hij kon de Amerikanen blijkbaar overtuigen: in plaats van de wraakoefening werden een paar dagen later inwoners van Dachau door het voormalige kamp geleid, om hen met ’das verbrecherische Treiben der SS’ (Pfanzelt) te confronteren.

Viel de materiële schade in zekere zin mee, opvallend waren de gevolgen die de geallieerde invasie in moreel opzicht met zich meebracht. Veel evacués uit andere delen van het Derde Rijk waren naar Beieren uitgeweken. Zij werden dikwijls bij particulieren ondergebracht – in Inzell werden ook in schuren –, maar gebrek aan voedsel, afwijkende gewoonten en vaak een andere godsdienstige overtuiging (vele ’autochtonen’ kwamen in deze maanden voor het eerst met niet-katholieken in aanraking!) zorgden voor veel spanningen. Naast de Kriegs- und Einmarschberichte zijn daarom ook de toelichtende essays bijzonder interessant en leerrijk. Daaruit blijkt onder meer dat veel pastoors, ofschoon slechts een minderheid actief tegenstander van het regime was, nogal eens botsten met de plaatselijke nationaal-socialistische overheid. Dikwijls hadden die conflicten betrekking op haar ingrijpen in het katholieke maatschappelijke en verenigingsleven, met het verbieden van godsdienstlessen op de scholen als bijzonder gevoelig punt.

Behalve Heimatgeschichte is dit tweedelige werk daarom vooral mentaliteitsgeschiedenis. Een paar facsimile’s, foto’s en een antwoord op de vraag naar de moordenaars van pastoor Grimm en onderwijzer Hangl hadden het boek nog kunnen vervolmaken. Maar mag je dat voor nog geen drie tientjes eigenlijk nog wel vragen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden