'Geschiedenis migranten moet ook in het archief'

Dordtenaren van Turkse komaf die willen weten waar hun opa vandaan komt, kunnen binnenkort het stadsarchief raadplegen. Als eerste archief in Nederland legt het Dordtse de geschiedenis vast van de allochtone bevolking.

Elke zomer verdrievoudigt het aantal inwoners van het bergdorp Kayapinar in Centraal Anatolië. In plaats van 1800 verblijven er dan gauw zo'n 5000 mensen. Een paar duizend Turken uit Dordrecht brengen elk jaar hun zomervakantie door in de plaats waar hun wortels liggen. ,,Maar hoelang nog'', vraagt de Dordtse gemeentearchivaris Charles Jeurgens zich af. ,,De volgende generatie zal echt niet meer elke vakantie afreizen naar Turkije. En opa die de kleinkinderen verhalen vertelt over zijn geboortedorp, leeft dan ook niet meer.''

Met het uitsterven van de eerste generatie allochtonen dreigt ook hun geschiedenis verloren te gaan. In de Nederlandse archieven mag dan van alles vastgelegd zijn, van de geschiedenis van muziekkorpsen tot het rijke verleden van scheepswerven, informatie over de naoorlogse migranten is er vrijwel niet. ,,Ja, puur genealogische gegevens als jaartallen van geboorte, huwelijk of vestiging. Maar naar de persoonlijke getuigenissen van de nieuwkomers zullen hun kleinkinderen tevergeefs zoeken, als we niet snel actie ondernemen'', zegt Jeurgens.

Migratie is iets van alle eeuwen. Maar waar we in de archieven wel informatie kunnen vinden over het lot van de Belgische vluchtelingen in de Eerste Wereldoorlog en dat van de Hugenoten, ontbreekt die over de massale migratiestromen die sinds de jaren vijftig op gang zijn gekomen. Een paar jaar geleden waarschuwde de toenmalige stadsarchivaris van Dordrecht dat de gemeentelijke archieven die lacune snel moesten opvullen voordat het te laat was. In Dordrecht leek dat in tegenstelling tot veel andere gemeenten een vrij overzichtelijke klus, omdat de meeste allochtonen in deze stad van Turkse komaf zijn en ook nog afkomstig uit dezelfde streek. Het overgrote deel van de 5300 Turkse Dordtenaren heeft zijn wortels liggen in Kayapinar of in de omgeving van dit bergdorp.

Toen de medewerkers van het archief de Turkse gemeenschap benaderden, stuitten ze aanvankelijk op een muur van wantrouwen, vertelt Jeurgens. Niet zo vreemd, omdat veel Turken gemeentelijke archieven associëren met overheid, politie en geheime dienst. Ook een obstakel bleek het gebrek aan schriftelijk materiaal. ,,Nogal wat Turken die in de jaren zestig naar Nederland kwamen, waren analfabeet. Er zijn relatief weinig brieven bewaard gebleven. Van de cassettebandjes die ook wel werden opgestuurd naar de familie, hebben we er niet één teruggevonden.''

Anderhalf jaar geleden kwam er toch schot in, dankzij de hulp van de stichting Tuana, die bestaat uit een groep jonge, over het algemeen goedopgeleide, Turken. ,,Zonder zulke sleutelpersonen is het onmogelijk om informatie te verzamelen. Dit werk heeft veel met vertrouwen te maken. De mensen van Tuana hebben de Turkse gemeenschap ervan kunnen doordringen hoe belangrijk het is om je roots te kennen. Ieder mens is nieuwsgierig naar zijn voorouders, zeker als die zulke ingrijpende beslissingen hebben genomen.''

Na anderhalf jaar voorbereiding vertrok Jeurgens onlangs met enkele medewerkers van het stadsarchief en leden van Tuana naar Kayapinar. Gedurende een week verbleven ze daar om in totaal 50 inwoners te interviewen, onder wie ook gepensioneerde migranten en spijtoptanten. ,,In alle verhalen klinkt door hoezeer het fenomeen migratie ingegrepen heeft in hun leven, maar ook de dorpsgemeenschap heeft beïnvloed. Vorig jaar is een nieuw rioleringsstelsel aangelegd in Kayapinar. De capaciteit is berekend op 5000 inwoners in plaats van de 1800 die er officieel wonen. Ook in economisch opzicht bepalen de migranten nog steeds in sterke mate het leven in hun geboortedorp.'' Er is sprake van een continue geldstroom van Dordrecht naar Kayapinar.

De meeste inwoners van het bergdorp zijn boeren. Jeurgens: ,,Als je ziet waar ze van moeten leven, snap je waarom er zovelen elders hun geluk zijn gaan zoeken.'' Maar het aardige is dat de kennis en ervaringen die de migranten in Nederland hebben opgedaan, ook de achterblijvers ten goede komen. Er wordt onderzoek gedaan naar een beter gebruik van de bodem. Onlangs is dankzij de inbreng van migranten een imkersproject gestart in de verwachting dat de boeren extra inkomsten kunnen verwerven met de verkoop van honing. Een aantal jaren geleden is eveneens met geld van migranten een fabriek gebouwd voor de productie van schoenen. Maar dat project is op een mislukking uitgelopen. ,,Daarvan heeft men geleerd dat het zinniger is om aansluiting te zoeken bij het agrarische karakter van de streek.''

Jeurgens sprak in Kayapinar ook met een migrant die na zijn pensioen terug is gegaan naar zijn geboortedorp, omdat hij zich daar echt 'thuis' voelt. ,,Als je het verhaal van deze man tot je laat doordringen, ga je heel anders aankijken tegen het fenomeen migratie. Toen hij vertrok liet hij zijn vrouw en acht kinderen in grote onzekerheid achter. Daar praat hij nu nog geëmotioneerd over. Niet alleen voor zijn klein- en achterkleinkinderen in Nederland is het belangrijk dat ze zijn verhaal kunnen terugvinden in het archief, zegt de archivaris. ,,In de geschiedbeschrijving van Dordrecht mogen de nieuwkomers domweg niet ontbreken. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de stad.''

Hotels zijn er niet in Kayapinar, het gezelschap logeerde bij de mensen thuis. De eerste dag overleed er een 23-jarige inwoonster, vertelt Jeurgens. Haar lichaam werd het hele dorp rondgedragen op een baar zodat iedereen afscheid van haar kon nemen. ,,De dood staat daar zoveel dichter bij de mensen dan in Nederland.''

Beladen met indrukken en geluidsbanden, foto's en toch nog enkele brieven, keerde het gezelschap terug. Eind dit jaar moet er een boek liggen met verhalen en foto's, die de Turks-Nederlandse fotograaf Ahmet Polat heeft gemaakt in het dorp. ,,Ahmet is met zijn 23 jaar een representant van de generatie die met vragen komt over de wortels van hun ouders en grootouders.''

Ook komt er een tentoonstelling in het stadsarchief en in Dordrechts Museum. Voor de meeste Turken in Dordrecht zal het het eerste bezoek aan het archief zijn, veronderstelt Jeurgens. ,,Maar niet het laatste, want volgend jaar vervolgen we het project. Dan richten we ons op de persoonlijke geschiedenissen van de Turkse gemeenschap in Dordrecht.'' Op langere termijn komen ook andere allochtone bevolkingsgroepen in Dordrecht aan bod in het gemeentearchief, belooft Jeurgens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden