Geschiedenis en actualiteit van een stukje heilige grond

Terwijl de politieke en religieuze strijd om Jeruzalem onverminderd voortduurt, hoopt het Bijbels Museum in Amsterdam met een permanente expositie over de Tempelberg -brandpunt van deze strijd- een bescheiden steentje bij te dragen aan de interreligieuze dialoog en verdraagzaamheid in eigen land. Hierbij vindt het museum burgemeester Job Cohen aan zijn zijde. ,,We zien dagelijks in Israël wat er gebeurt als we geen oog meer hebben voor elkaars noden en de belangen van de ander en alleen kunnen denken en handelen vanuit ons eigen recht, ons eigen gelijk,'' zei hij bij de opening van de expositie op 25 april.

Een permanente expositie waarin niet alleen het christendom, maar de drie monotheïstische geloofstradities naast elkaar worden gepresenteerd, is een novum voor het Bijbels Museum in Amsterdam. Tegelijkertijd is er ook geen andere manier denkbaar om de geschiedenis van de Tempelberg en de betekenis die deze heilige plaats heeft voor christenen, maar voorál voor joden en moslims, recht te doen.

De actualiteit van het politiek-religieuze conflict rond Jeruzalem, met als brandpunt en -haard de Tempelberg -Haram al-Sharîf voor de moslims- was een van de redenen voor de museumdirectie om deze expositie vanuit interreligieus perspectief in te richten. Een oplossing voor het conflict tussen Israël en de Palestijnen kan volgens museumdirecteur Janrense Boonstra alleen worden gevonden, ,,wanneer de strijdende partijen bereid zijn om zowel de joodse als de islamitische geschiedenis -hier toegespitst op één en dezelfde heilige plaats- onder ogen te zien.''

Een tweede reden was het vorig jaar genomen besluit om bij de vernieuwing van het museum een aparte zaal in te richten rond een van de topstukken van het museum: een bijzonder fraaie, exact op maat gesneden maquette van de Tempelberg. Dit model werd in 1879, in opdracht van ds. Leendert Schouten, oprichter van het Bijbels Museum, vervaardigd door Conrad Schick, een ex-zendeling die het, ten tijde van het Turkse bewind, tot stads architect van Jeruzalem had weten te schopen.

Alles heeft Schick destijds mogen opmeten: geen gebouw, gang of steen van het Tempelbergcomplex is voor hem verborgen gebleven, niets heeft kunnen ontkomen aan zijn meetinstrumenten. Zijn model is bovendien uitneembaar. Zo kan het gouden dak van de Koepel van de Rots worden afgenomen om te kijken hoe het er daaronder uitziet.

Ook de rots zelf heeft een dekseltje. De bezoekers mogen uiteraard niet eigenhandig de maquette demonteren, maar in een animatiefilmpje krijgen ze de bron te zien die zich onder deze steen bevindt. Volgens de joodse traditie is de rots de 'Ewen Sjetie'ja' ofwel funderingssteen -het eerste fysieke punt van de schepping. Vanaf deze steen zou zich het heelal ontvouwen, totdat God het een halt toeroept. Vanuit de 'bron der zielen' onder de steen zou, zo geloven de religieuze Joden, de eerste mens, Adam, zijn geschapen.

Voor de moslims heeft de rots en de tegenovergelegen Al-Aksamoskee weer een heel andere betekenis. In de Koran, Soera 17, staat geschreven hoe de profeet Mohammed een nachtreis maakt van al-Masjdid al-Haram (het gewijde bedehuis Mekka) naar al-Masjdid al-Aksa (het verst afgelegen bedehuis). De door de meeste moslims gevolgde uitleg van deze Soera lokaliseert al-Masjdid al-Aksa in Jeruzalem. Tijdens de nacht reist Mohammed vanuit Mekka eerst naar Jeruzalem. Daar stijgt hij op al-Boerak, een wit paardachtig dier, vanaf de rots naar de hemel. Daar of niet in de hemel, maar onderweg tussen Mekka en Jeruzalem ontmoet Mohammed Abraham, Mozes en Jezus, die zijn profeetschap goedkeuren.

Christenen verbinden geen bijzondere betekenis aan de rots op zich. Wel is natuurlijk de Tempelberg als geheel van religieus belang, omdat de Joodse Tempel er heeft gestaan en Jezus er heeft rondgelopen.

Behalve het beginpunt van Gods schepping situeren de joden ook 'de binding van Isaük', zoals zij het offer van Abraham noemen, bovenop de rots. Later zou de Ark van het Verbond, in het Heilige der Heiligen van de twee Tempels van Jeruzalem, precies bovenop de grote steen zijn geplaatst. De christenen hebben een andere plek uitgekozen voor het offer van Abraham. Zij verbinden de offerplaats met Golgotha op de berg Moria en met de latere kruisdood van Jezus. De moslims hebben weer een andere plek in gedachten: de berg Arafat in Saoedie-Arabië, én een ander slachtoffer: niet Isaük maar Ismaël zou bijna door zijn vader Ibrahim geofferd zijn.

Projectleider Hermine Pool, conservator van het museum en theologe, heeft samen met de inmiddels gepensioneerde conservator Ad van Weezel vier uitgangspunten gekozen voor de inrichting van de expositie. ,,We zijnnagegaan wat de Heilige boeken -Tenach, Bijbel, Koran- en de (profetische) tradities van de drie geloofsrichtingen -Talmoed, kerkvaders, Hadith- zeggen over Jeruzalem en de Tempelberg. Verder hebben we gekeken naar de gebedsrichting, de riten en de eindtijdverwachtingen.''

Gebedsrichting en riten verschillen onderling, maar de monotheïstische geloofstradities lokaliseren alledrie de eindtijd op de Tempelberg. Daar zal de messias komen of wederkomen. Na de komst van de Masjieach zullen, zo geloven de joden, de Tempel en het aardse Jeruzalem herbouwd worden (de christenen denken eerder aan een hemels Jeruzalem). Of die herbouw door God zelf of door mensen ter hand zal worden genomen, daarover verschillen de meningen, evenals over de vraag of je er nu alvast aan mag beginnen. ,,Eigenlijk,'' zegt Pool, ,,is het voor joden verboden het tempelterrein te betreden. Niemand weet per slot waar precies zich het Heilige der Heiligen bevindt maar wel staat vast dat je daarop niet mag gaan staan. Ondanks deze bezwaren is een kleine groep nu alvast begonnen de attributen voor de tempeldienst te vervaardigen en geld in te zamelen voor de herbouw van de derde Tempel.''

Met de de historie van de Tempelberg letterlijk in de rug, gezeten op bankje onderaan Schicks 19de-eeuwse maquette, dringt de actualiteit van het hedendaagse Jeruzalem zich op aan de bezoeker. Non-stop draait in de expositiezaal een verkorte versie van Willy Lindwers documentaire 'The Temple Mount is Mine'. Inwoners van Jeruzalem komen hierin aan het woord over de religieuze, historische en politieke betekenis van de Tempelberg als heilige plaats, en hun beleving ervan. Vaak heftig geëmotioneerd geven gelovigen, wetenschappers en religieuze leiders hun standpunten weer. De joden en moslims die worden geïnterviewd, zijn het meest onverzoenlijk en betwisten met harde woorden de wederzijdse claims op die ene vierkante kilometer hoogst-heilige grond. Ook zien we hoe Sjaron in 2000 het terrein van de Tempelberg betrad, een in de ogen van moslims provocatieve daad, waarna de -volgens sommige ingewijden reeds lang voorbereide- tweede intifada in alle hevigheid losbarstte.

Speciaal voor het basisonderwijs is er bovenin het museum, ook permanent, een 'Verhalenzolder' ingericht. Ook hier staat Jeruzalem centraal, als stad van David, Jezus en Mohammed. Langs verhalen, beelden en muziek worden de scholieren mee op reis genomen, naar het land van Abraham, door de woestijn, met als eindpunt Jeruzalem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden