Geschenk aan de gemeenschap

De musea hangen er vol mee: schilderijen die zijn geschonken door Adriaan van der Hoop. Waarom was deze bankier zo gul? En waar blijven de gulle gevers van nu?

'Het zou mooi zijn als meer mensen op het idee zouden komen hun kunst aan musea te schenken. Pauline Kruseman, directeur van het Amsterdams Historisch Museum, windt er geen doekjes om: ze hoopt met de tentoonstelling 'Het Geschenk' mensen op zo'n idee te brengen.

'Het Geschenk, Hollandse Meesters van een Amsterdamse bankier' gaat over de schenking in 1854 van, inmiddels zeer bekende, schilderijen aan de voorlopers van Rijksmuseum en Amsterdams Historisch Museum. ,,Bedenk eens hoeveel mensen er de afgelopen 150 jaar langs Het Joodse Bruidje van Rembrandt zijn gelopen. Een schenking aan een openbare instelling zal tot in lengte van dagen te zien zijn, heeft een echte eeuwigheidswaarde voor de gemeenschap. Met dat besef in het achterhoofd is een schenking of legaat toch iets fantastisch?”, zegt museumdirecteur Kruseman.

Honderdvijftig jaar geleden stierf bankier en zakenman Adriaan van der Hoop (1778-1854). In zijn testament stond dat Amsterdam zijn kunstverzameling kreeg. De stad kwam daarmee in het bezit van een serie schilderijen van opvallend hoge kwaliteit, zoals het Joodse Bruidje van Rembrandt of Vermeers Brieflezende vrouw. Ook Ruisdaels Hollandse luchten rondom de Molen bij Wijk bij Duurstede, en Jan Steens behoren tot de collectie Van der Hoop, die inmiddels in het collectieve geheugen gegrift staat.

Als dankbetuiging aan de gulle gever houden het Rijksmuseum en het Amsterdams Historisch Museum nu een dubbeltentoonstelling over Van der Hoop en zijn gift. De schenking, die eerst in een apart Museum Van der Hoop was ondergebracht en in 1885 naar het Rijksmuseum verhuisde, is van groot belang voor de collecties van beide musea. Kruseman: ,,Zeg maar gerust: beeldbepalend”.

Wat de motivatie van bankier en zakenman Adriaan van der Hoop (17781854) was om zijn bezit aan de stad te schenken, is niet bekend. Waarschijnlijk handelde hij uit burgerplicht; Van der Hoop was een typische negentiendeeeuwse miljonair, die zijn geweldige rijkdom aanwendde om zijn passies te bevredigen. Zijn schilderijenverzameling moet gezien worden tegen het licht van andere liefhebberijen, waarbij soms het streven naar sociaal aanzien de overhand had en soms de oprechte wens iets bij te dragen aan de samenleving. Een zeer elitaire passie was bijvoorbeeld harddraven te paard, waarvoor Van der Hoop een manege onderhield. Bezoekers van zijn grachtenpand aan de Herengracht konden zich vergapen aan de paardentrofeeën en de gelegenheidsgedichten die hij over paardenraces schreef. Tegelijk hield Van der Hoop op zijn landgoed Spaarnberg een botanische tuin bij, waarin hij exotische planten verzamelde, er onderzoek naar deed en de planten met een toentertijd uniek verwarmingssysteem op temperatuur hield. Het verzamelen van schilderijen zit ergens tussen deze twee rijkeluishobby's in. Deels was het oprechte interesse voor de kunstgeschiedenis van zijn vaderland, deels ook een streven via een verzameling in hoog aanzien van de burgerij te staan. Hoe dat werkte, blijkt bijvoorbeeld uit een verslag van een relatie van de bank van Van der Hoop. De man werd door Van der Hoop persoonlijk rondgeleid door zijn kunstverzameling, die hiermee poogde de relatie meer aan de bank te binden. Het was in dit geval een gedeeltelijk succes. Volgende bezoekers, zo schreef de relatie, adviseerde hij vóór bezoek eerst een stevige maaltijd naar binnen te werken, want de kunst was goed maar het buffet erg karig. En dat terwijl Van der Hoop het bezoek bij de bank kon declareren.

Van der Hoops schenking is in omvang en rijkdom bijzonder, maar niet uniek. Hijzelf werd waarschijnlijk geïnspireerd door de Rotterdamse verzamelaar Boijmans, wiens verzameling museum Boijmans Van Beuningen mede vorm gaf. Hun beider voorbeeld werd later nagevolgd door andere verzamelaars, een trend waarmee het kunstbezit in handen van Nederlandse overheden geweldig toenam in een periode dat er weinig geld voor kunstaankopen was.

De kans dat er ook nu weer een mecenas opstaat die een grote schenking doet aan een museum, is echter klei-MECENAS ner dan in de dagen van Van der Hoop, denkt Norbert Middelkoop, conservator van het Amsterdams Historisch Museum. De negentiende eeuw was veel nationalistischer dan de huidige. Middelkoop: ,,Van der Hoops tijd had een andere sfeer, waarbij men eerder dingen deed in het nationaal belang. Burgers zochten naar manieren om iets aan de kracht en schoonheid van hun vaderland bij te dragen. Een schenking aan de 'nationale collectie' hoorde daar ook bij.” Soms was het motief voor schenking praktischer: door economische omstandigheden moest wel eens een buitenhuis worden gesloten, en waar moest je heen met alle schilderijen van de voorouders? Naar het museum! Middelkoop: ,,Het zat erg in de lucht om familiebezit te schenken aan openbare instellingen. Zeker eind negentiende eeuw, toen iedereen vol was van de aanstaande opening van het nieuwe Rijksmuseumgebouw in 1885. Je ziet hierin een mix van persoonlijk belang, simpele opruimwoede en een gevoel van nationale trots. Een prachtige mix wat mij betreft, want wie wil er niet met zijn familie vertegenwoordigd zijn in een nationale collectie?”

Deze prozaïsche mix van motieven om tot schenking te komen lijkt misschien typisch negentiende-eeuws. Toch werkt het vandaag de dag exact hetzelfde, al beroepen mensen zich nu minder gemakkelijk op nationale trots. Het Amsterdams Historisch Museum is bijvoorbeeld na een modetentoonstelling verblijd met de overgebleven collecties van bekende Nederlandse couturiers. Middelkoop: ,,Ook met dat soort schenkingen zijn we zeer gelukkig, omdat ons dat in de toekomst in staat stelt tentoonstellingen over onze tijd te maken. Zo'n geschenk is anders dan dat van Van der Hoop, maar zeker niet minder waardevol. Wat dat betreft staan we voor alles open.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden