Gerrit Berckheyde was here

Stefan Kuiper en Auke Hulst reizen door Nederland en België op zoek naar plekken die kunstenaars op hun meesterwerken afbeeldden. Aflevering 10 en de laatste: Gerrit Berckheyde's 'De Grote Markt te Haarlem met de Grote of St. Bavokerk gezien vanuit het Westen' (1696).

Meesterschap toont zich in snelheid en bravoure. En ook in geduld en volharding, in precisie en monnikenwerk, in gedetailleerde schilderijen met indrukwekkende gebouwen en tientallen priegelige mannetjes en vrouwtjes die priegelige dingen doen. Dit, tenminste, is wat we kunnen leren uit het oeuvre van Gerrit Adriaensz. Berckheyde (1638-1698).

Over zijn leven is weinig bekend, en wat bekend is, komt uit de koker van kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken, een onbetrouwbare en hagiografisch bron. Berckheyde's familie kwam uit Katwijk. Hij werd opgeleid door zijn broer Job, met wie hij een reis door Nederland en Duitsland maakte, Rhenen, Kleef, Bonn, Mannheim, Heidelberg, en met wie hij zich in 1660 aansloot bij het Haarlemse Sint-Lucasgilde om zich te richten op het schilderen van 'aangename gezichten van huizen, groote gebouwen, kerken'.

De timing was goed. De Vrede van Münster was getekend; de Republiek maakte een periode van grote welvaart door. Het ene grote bouwproject na het andere werd uit de grond gestampt, projecten die erom schreeuwden vereeuwigd te worden: Jacob van Campens Paleis op de Dam in Amsterdam; de Haarlemse Zeilpoort, de Gouden Bocht. Die laatste plek (vlakbij de kruising van de Herengracht en de Vijzelstraat in Amsterdam) ziet er in de geschilderde versie uit als een gezicht zonder wenkbrauwen (geen bomen, vandaar),en hangt in 't Rijks stiefmoederlijk weggestopt tussen de poppenhuizen. Heer Pijbes - geef dat ding eens een fatsoenlijke plek.

Berckheyde's favoriete onderwerp was echter een veel ouder gebouw. Het bevindt zich een kilometer of twaalf ten westen van Amsterdam: in Haarlem, op de Grote Markt, waar het tussen de veertiende en zestiende eeuw werd gebouwd. Het laat zich herkennen door de gotische stijl en de kruisingstoren en de aanbouwsels die als een schimmelkolonie de zuidelijke flank overwoekerden. Het heet de St. Bavo, ook wel De Grote kerk, ook wel het 'Groot Vat'. Zeggen dat deze kathedraal het centrum van Haarlem domineert is een eufemisme: de kerk ís het centrum. Van welke kant je de stad ook benadert, altijd doemt de St. Bavo op, als Godzilla tussen de flatgebouwen in één of andere Japanse metropool, mensen veranderend in torretjes.

Het interieur is sober (reformatie et cetera), maar imposant: spitsbogen, netgewelf, glas-in-loodvensters filteren het licht. De westkant wordt gedomineerd door Müllers pijporgel; daar zou de tienjarige Mozart nog op hebben gespeeld.

De vorm volgt de functie. Zoals veel christelijke architectuur diende het de gelovige met onopvallende, maar dwingende hand in devote stemming te brengen. Dat is invoelbaar - zelfs in de eenentwintigste eeuw; zelfs bij een overtuigd atheïst. Stap het middenschip binnen en merk hoe je schouders zich rechten, je hoofd kantelt in je nek, en je blik omhoog glijdt, langs pijlers en vensters, weg van het aardse gewemel, zo de hemel in. Ave Maria!

Voor Berckheyde waren zulke geestelijke noties ver weg. Voor hem was de St. Bavo een dankbaar motief om allerlei effecten te laten botsen: steen en lucht, zon en schaduw, de eeuwigheid van zo'n gebouw en de broosheid van de menselijke figuurtjes. Het licht is sfeervol; de detaillering ongeëvenaard (behalve door Berckheyde's concurrent Jan van der Heyden). Voor mij zit 't plezier van deze schilderijen 'm in het kijkdoos-achtige karakter: even word je een blik vergund op een andere tijd, met andere gebruiken, gebaren, modes, klederdrachten. Ooit waren ze dáár, deze schilderijen - nu zijn ze hier. Als tijdreizigers. Heel wonderlijk.

Lezen: Ariane van Suchtelen & Arthur K. Wheelock Jr., 'Hollandse stadsgezichten uit de Gouden Eeuw', Waanders Uitgevers, Zwolle.

Doen: bezoek de St. Bavo kerk in Haarlem; Grote Markt; open: ma t/m za: 10:00 - 16:00 uur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden