Geroofde kunst keert maar al te vaak niet bij de rechthebbenden terug

Vijftienhonderd kunstwerken in een flatje in München, afkomstig van de rooftochten van de nazi's. De Fransen hadden honderdvijftig jaar voor de Duitsers rondtrekkend al een indrukwekkende collectie bij elkaar gestolen.

Vanaf de vroegste tijden beloonden winnaars van veldslagen zichzelf met het toe-eigenen van de schatten van de verliezers. Veldheren en voetvolk voelden geen scrupules bij dit soort plunderingen.

De Fransen gingen eind achttiende eeuw systematischer te werk dan al hun voorgangers. Toen de troepen van het revolutionaire bewind in Parijs Europa introkken, waren ze vergezeld van leden van het speciaal voor het opsporen van kostbaarheden opgerichte Agence de Commerce et Approvisionnement pour l'Extraction en Pays Conquis des Objets de Science, Arts et Agriculture.

Napoleon had bij zijn veldtocht naar Egypte in 1798 in zijn gevolg bijna 170 wetenschappers en andere deskundigen op het gebied van geschiedenis en kunst. Ze zorgden ervoor dat er veel moois mee terug kon naar Frankrijk. Tegelijkertijd legden ze met ontdekkingen als die van de Steen van Rosetta en de Vallei der Koningen plus het vastleggen daarvan een stevige basis voor de serieuze egyptologie.

Bij de verovering van de Nederlanden enige jaren eerder ontfermden de Fransen zich over werken van meesters als Rubens en Van Dyck. Uit de Sint-Bataafskathedraal in Gent verdween het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck. In Den Haag werd de kunstcollectie van de naar Engeland gevluchte stadhouder Willem V, met onder meer de beroemde stier van Paulus Potter, ingepakt voor transport naar Parijs.

In Italië haalden de Fransen nog veel meer weg. Bij de buit daar hoorden de bronzen paarden van de San Marco-basiliek in Venetië (overigens: een kleine zes eeuwen eerder tijdens een kruistocht geroofd in Constantinopel).

Door de Fransen meegenomen schatten werden triomfantelijk aan het volk getoond als de zegevierende troepen na terugkeer van hun veldtochten door de straten van Parijs marcheerden. Hét grote doel was echter om op één plek een overweldigend overzicht van de kunstgeschiedenis te kunnen bieden. De beoogde plek daarvoor: het Musée Central des Arts, dat vanaf 1803 Musée Napoleon heette en dat wij kennen als het Louvre.

Na de slag bij Waterloo hadden de overwinnaars zich al het 'Franse' moois toe kunnen eigen. Maar tijdens het Congres van Wenen werd anders bepaald. Volgens het eind 1815 ondertekende vredesverdrag moest alles terug naar de rechtmatige eigenaren. Lord Castlereagh, de Britse minister van buitenlandse zaken, benadrukte in een memorandum bij de overeenkomst dat kunstroof illegaal was en in strijd met de gewoonten van moderne oorlogsvoering. De Britten gingen zelfs zo ver dat ze het transport van de geroofde collectie uit het Vaticaan terug naar Rome betaalden, omdat de paus zelf daar geen geld voor zou hebben.

Het jonge Koninkrijk der Nederlanden stuurde de leden van de zogenoemde Recuperatiecommissie naar Parijs. Dit gezelschap werd voorgezeten door Cornelis Apostool, die onder Napoleons broer, koning Lodewijk Napoleon, nog vrolijk had geassisteerd bij diens plannen voor een kunstmuseum. De stadhouderlijke collectie ging terug naar Den Haag en vormde de kern voor de verzameling van het Mauritshuis.

Ging alle buit terug naar de rechtmatige eigenaren? Nee. De Fransen zouden al voor de komst van de Britten, Nederlanders en alle anderen kostbaarheden vanuit Parijs naar minder voor de hand liggende plekken hebben gebracht. Soms ging het minder stiekem.

In het Muséum National d'Histoire Naturelle in Parijs is tot op de dag van vandaag de mosasaurus te zien, die de Fransen in 1794 meenamen uit Maastricht. Politicus Maxime Verhagen (CDA) deed enkele jaren geleden nog verwoede pogingen om een einde te maken aan dit onrecht. Tevergeefs.

Zelfs de Britten waren niet consequent als het om teruggave van roofkunst ging. Europese landen mochten dan hun rechten laten gelden op verdwenen schatten, voor andere werelddelen golden andere regels. De door Napoleon meegevoerde Steen van Rosetta verhuisde op die manier naar Londen, waar deze tegenwoordig te zien is in het British Museum.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden