Geregeld pedaleren zorgde voor zelfbeheersing en vaderlandsliefde

PAUL VAN DER STEEN

Gemeenten mogen van de minister van infrastructuur en milieu snorfietsen gaan weren van het fietspad. Maar hoe komt Nederland eigenlijk aan al die aparte rijwielstroken?

In Nederland werd de fiets in tegenstelling tot elders nooit een marginaal fenomeen. Volgens historicus Manuel Stoffers, die zich aan de Universiteit Maastricht heeft gespecialiseerd in de geschiedenis van het rijwiel, is dat de reden waarom geen land in de wereld zoveel fietspaden heeft als Nederland. "Na de opkomst van de auto ontstonden in de meeste landen aparte organisaties voor de bezitters van dat vervoermiddel. Hier bleef een belangenclub bestaan voor fietsers én automobilisten."

In 1883 werd de Nederlandsche Vélocipèdisten-Bond opgericht. Die naam werd twee jaar later veranderd in de Algemene Nederlandsche Wielrijders-Bond (ANWB). De oorsprong van de club lag in Utrecht. In die stad op de Maliebaan kregen rijwielfanaten in 1885 ook hun eerste strookje 'ter berijding met snelwielers of vélocipèdes, echter onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat het wenden of keren slechts zou mogen geschieden aan het einde van het voetpad'.

Zes jaar later vroeg de ANWB voor het eerst om 'aan de klinkerwegen een verbrede strook aan te brengen ten behoeve van de fietsers ter wille van een snellere verplaatsing, veel meer genot op de tochten en de schoonste records'. Fietspaden waren destijds vooral een zaak van rijcomfort. Als Nederlandse wegen al verhard waren, dan ging het om schots en scheef liggende keien. In eerste instantie werd gefietst zonder luchtbanden, maar ook daarna was van vering nog geen sprake.

Vlak voor en na 1900 stak de ANWB vooral energie in fietspaden door de natuur. Het ging de organisatie minder om een snelle verplaatsing van A naar B. Ritten moesten vooral fraai zijn. De ANWB droeg uit - ook na de introductie van de auto - dat fietsen een nationale deugd was. Geregeld pedaleren vergrootte de vaderlandsliefde en zorgde voor een betere zelfbeheersing. De ANWB verbond verschillende routes en streefde naar een nationaal netwerk. De organisatie bracht speciale gidsen en kaarten uit.

Dankzij de ANWB en het egalitaire karakter van de Nederlandse samenleving bleef de fiets ook in de hoogste regionen populair. Ook de elite durfde op een rijwiel gezien te worden. Zelfs de Oranjes verplaatsten zich er geregeld op. Het fietsende koningshuis trok zelf internationaal de aandacht.

Volgens Stoffers zorgde het ervoor dat de overheid fietsersbelangen serieus meewoog, aan tafel ging met een lobbyorganisaties als de ANWB en uiteindelijk ook niet alle aanleg overliet aan particulier initiatief. "In een land als Groot-Brittannië ging de club van fietsers in de contramine zodra er een als vijandelijk te duiden maatregel werd afgekondigd. In Nederland werd toen al gepolderd. In 1924 voerde toenmalig minister van financiën Hendrik Colijn fietsbelasting in. In het overleg over de introductie van het rijwielplaatje dwong de ANWB af dat er een wegenfonds werd opgericht waarvan een deel werd gebruikt voor de aanleg van fietspaden." In 1932 lag er langs de rijkswegen al zo'n 1400 kilometer aan fietspaden.

De brede acceptatie van de fiets en de verankering van de belangenorganisaties in de overlegcultuur wierp nog meer vruchten af na de Tweede Wereldoorlog. In de wederopbouwjaren werd Nederland definitief een op de tekentafel ontworpen land. De gloriejaren van het fietspad begonnen in de jaren zeventig. De overheid wilde wat doen aan het enorme aantal verkeersslachtoffers (3500 doden in 1970, vijf keer zoveel als tegenwoordig bij slechts een kwart van de mobiliteit). En er was, mede onder invloed van de alarmerende rapporten van de Club van Rome, een verhoogd milieubewustzijn. Stoffers: "Internationaal werd naar de fiets gekeken. Maar Nederland was een van de weinige landen waar dat geen vervoermiddel was voor een select clubje van alternatievelingen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden