Gereformeerden overzee (6) / Worstelen met de oude Bavinck

Met z'n tienduizenden vertrokken ze in de tweede helft van de vorige eeuw uit verzuild Nederland. Vooral de gereformeerden onder hen trokken in hun nieuwe vaderland wederom een zuil op. Agnes Amelink zocht uit hoe het hen verging en wat hun nakomelingen met dit erfgoed doen. Aflevering 6: vergeten gereformeerde dogmaticus brengt Amerikanen bij de tijd.

In Nederland is het ondenkbaar: zware gereformeerden van allerlei slag die gebroederlijk om de tafel zitten met moderne gereformeerden en hervormden, omdat ze samen geestelijke boeken willen uitgeven. In Amerika gebeurt het.

In de Dutch Reformed Translation Society, de Vereniging voor Nederlands Gereformeerde (of hervormde) Vertalingen, participeren vertegenwoordigers van minstens vijf verschillende kerkgenootschappen met Nederlandse wortels.

Dat levert curieuze gesprekken op in de marge van de vergaderingen van de Society. Op de stoep van uitgever BakerBooks in Grand Rapids wordt losjes vastgesteld dat het allemaal heel anders had kunnen lopen in 1924, toen zich een scheuring voltrok in de Christian Reformed Church.

Nu liggen de Amerikaanse hervormden minder ver verwijderd van de oud-gereformeerden dan pakweg bijbelverteller ds. Nico ter Linden van de loodzware ds F. Mallan uit Alblasserdam. Toch is het opmerkelijk dat de afgevaardigden van zulke verschillende gereformeerde richtingen tegenwoordig door één deur kunnen.

Nog opmerkelijker is de figuur die hen zo'n tien jaar geleden samenbracht: de dogmaticus Herman Bavinck (1854-1921). De behoefte aan de vertaling van met name zijn werk leidde tot de oprichting van het oecumenisch-gereformeerde vertaalgenootschap. Bavinck was een tijdgenoot en medestander van Abraham Kuyper en auteur van de invloedrijke Gereformeerde Dogmatiek, een leerboek dat vormend geweest is voor generaties predikanten die in Kampen en aan de Vrije Universiteit werden opgeleid. Waar Kuypers leven echter gekenmerkt werd door isolement en antithese, zocht Bavinck, zeker in zijn nadagen, steeds nadrukkelijker naar samenwerking over kerkmuren heen. Dat maakt hem aan de ene kant bij uitstek geschikt als bindende figuur, aan de andere kant geldt hij ook als inspirator voor de vernieuwers van de gereformeerde theologie die na hem kwamen. Dat zou hem in deze kring van behoudende theologen juist verdacht kunnen maken.

Bij de oprichting van het Vertaalgenootschap in 1994 werd de vertaling van de vier delen Gereformeerde Dogmatiek het eerste project. Het waren trouwens vooral uit Korea afkomstige studenten aan Calvin Seminary in Grand Rapids die hierop aandrongen. (De oprichting van de Translation Society vond plaats in een Koreaans restaurant.) Anders dan -tot voor kort- veel van de Amerikaanse en Canadese studenten, hadden zij geen enkele kennis van de Nederlandse taal. Ook bij de studenten die wel Nederlandse voorouders hebben, ontbreekt overigens tegenwoordig de kennis van het Nederlands.

Dat juist Bavinck uitgekozen werd, heeft alles te maken met de veranderingen die ook de gereformeerden in Noord-Amerika doormaken. De afgelopen decennia raakte de Christian Reformed Church steeds verder verwijderd van de Gereformeerde Kerken in Nederland. De veranderde inzichten op theologisch en ethisch gebied in de Nederlandse kerken dreven de volle zusters uit elkaar. Inmiddels ziet echter ook de CRC zich steeds indringender geplaatst voor de vragen van de moderne samenleving. Dat noopt tot hard studeren.

John Bolt, hoogleraar dogmatiek aan Calvin en een van de motoren achter het vertaalproject: ,,Totnogtoe was en is 'Reformed Dogmatics' (1938) van Louis Berkhof aan Calvin hét leerboek voor systematische theologie. Maar dit boek is in feite niets anders dan een samenvatting van de conclusies van Bavinck. De manier waarop Bavinck tot die conclusies kwam, liet Berkhof buiten beeld. Er is nu veel meer behoefte aan doordenking van de gereformeerde leer. We willen Bavincks worsteling met de materie kunnen volgen.''

Bolt is zich er scherp van bewust dat critici deze ontwikkeling, hoe onschuldig ze ook lijkt, zullen uitleggen als een volgende stap de gereformeerden in Nederland achterna. Toch is hij daar niet bang voor. Hoezeer modernen à la Harry Kuitert geprobeerd hebben Bavinck voor hun kar te spannen, Bavinck is bij uitstek de man geweest die gewetensvol geprobeerd heeft tegelijk én vroom én rechtzinnig én eigentijds te zijn. Trouw aan de leer van de kerk en tegelijk wetenschappelijk verantwoord: precies wat de Amerikaanse gereformeerden nodig hebben.

Gelukkig bleek de behoefte aan Bavinck goed ingeschat, want van het eerste deel over eschatologie, werden meteen 5000 exemplaren verkocht. Gezien de onzekere financiële positie van de Translation Society was dat een welkome opsteker. Dat succes legde de basis voor volgende vertaalprojecten. Inmiddels is ook begonnen met de vertaling van zogeheten 'oude schrijvers'.

Wie niet thuis is in de wereld van de 16de- en 17e-eeuwse predikers van de Nadere Reformatie, kijkt er misschien verbaasd van op, maar ook in Nederland is nog altijd veel vraag naar boeken van mannen als Smytegelt, Van der Kemp, Wilhelmus à Brakel en Jacob Koelman. Bij uitgeverij Den Hertog in Houte,n die gespecialiseerd is in dit reformatorische erfgoed, gaan er jaarlijks nog tienduizenden van dergelijke geschriften over de toonbank. De redelijke godsdienst van Brakel hoort min of meer tot de basisuitzet van een reformatorisch huisgezin, vertelt de uitgever. In sommige kerken wordt 'De plichten der ouders' cadeau gedaan bij de doop van een kind.

Dat kan nu binnenkort in Amerika en de VS ook, want het werkje van Koelman verschijnt dit najaar als tweede deel in de serie 'Klassiekers van de gereformeerde spiritualiteit'. Bij de presentatie van het eerste deel, 'The marks of Gods children' van Jean Taffin (tussen 1573 en 1583 hofprediker van Willem van Oranje) werden de boekjes aangeprezen als ideale kerstcadeaus.

Enkele bestuursleden van het Vertaalgenootschap vroegen zich bezorgd af of Koelman niet op verzet zou stuiten bij de moderne lezers, vanwege zijn pleidooi voor lijfstraffen, maar voorzitter Jol Beeke, afkomstig uit de Netherlands Reformed Church, een gereformeerdegemeente-achtige denominatie, verzekerde dat het door de beugel kon.

De lijst van voor vertaling geschikte oude schrijvers werd opgesteld in samenspraak met deskundigen uit Nederland, onder wie kerkhistoricus W. van 't Spijker (christelijk gereformeerd) en W.J. op 't Hof (hervormd). Op de lijst staan verder onder meer Voetius en Teellinck.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden