Gereformeerden overzee (3) / Het geheim van Eastern Avenue

Met z'n tienduizenden vertrokken ze in de tweede helft van de vorige eeuw uit een sterk verzuild Nederland. Vooral de gereformeerden onder de emigranten trokken in hun nieuwe vaderland wederom een zuil op. Agnes Amelink zocht uit hoe het hen verging en wat hun nakomelingen met dit erfgoed doen.
Aflevering 3: Eastern Avenue Church in Grand Rapids.

Vol overgave prijst Leownie haar waren aan; een paar grote dozen met pokdalige peren; ,,Ze zien eruit als giraffes, maar voel hoe hard ze zijn! Het zijn net mensen, die peren. Als je je stoot heb je misschien een blauwe plek, maar daarom ben je nog niet dood.'' De belangstelling voor Leownies peren houdt niet over, maar haar aardbeien gaan grif van de hand. En dollar voor een hele doos.

Leownie, een zwarte vrouw van onbestemde leeftijd, is een van de tientallen vrijwilligers die vanmorgen in de weer zijn voor het voedselprogramma van de Eastern Avenue Church in Grand Rapids. Elke zaterdagmorgen om negen uur is er markt in de kelder van de kerk. In een kale betonnen ruimte worden groente en fruit, bonen, brood en zoetigheid verkocht. Als de markt precies om negen uur opengaat zitten de klanten in een belendende ruimte te wachten. Ze hebben allemaal een volgnummer en gedisciplineerd schuifelen ze straks met enorme blauwe plastic bakken langs de spullen. Maar eerst wordt er gebeden, in het Engels en in het Spaans. De clientèle en een deel van de vrijwilligers zijn latino's. ,,Heer, dank u voor het mooie weer, voor de regen. We bidden u in het bijzonder voor hen die geen werk hebben.''

Het voedselprogramma is al 25 jaar het paradepaardje van de Christian Reformed Church op Eastern Avenue. Het principe is eenvoudig. Kerkmensen halen op vrijdag bij boeren, bedrijven en fabrieken spullen op die om wat voor reden dan ook niet meer verkocht kunnen worden. Omdat ze niet mooi genoeg zijn, zoals de peren, of omdat ze de uiterste verkoopdatum dreigen te overschrijden. Tegen zeer geringe prijzen worden die spullen vervolgens op zaterdag verkocht aan de buurtbewoners. Sommige levensmiddelen koopt de kerk zelf in. Voor broden van 40 cent per stuk inkoop betalen de klanten 20 cent.

De zaak draait op vrijwilligers. Sommige vaste klanten worden na verloop van tijd als helper ingeschakeld, zoals Leownie, die zelf bij een naburige baptistenkerk hoort. Jim Molkenboer coördineert vanmorgen de gang van zaken. Hij heeft nauwelijks tijd om te praten, speurt ongedurig naar een paar van zijn vrijwilligers die in het kader van de reclassering meehelpen. ,,Als ze zich drukken, moet ik dat melden.''

Op het oog contrasteert de zaterdag -de geuren van de markt en de onwesterse aanblik- scherp met de daarop volgende zondagmorgen. Even na tienen stroomt de kerk vol met blanke gezinnen. Ruim 125 jaar na haar oprichting in 1876 is Eastern Avenue Church nog altijd de kerk van de Nederlanders. Molkenboer, Laarman, VanderMeulen, Jongsma, Haverkamp, Smilde; één blik op de namen volstaat om dat vast te stellen.

Het is eigenlijk een wonder dat de Nederlanders hier nog steeds zijn. Een jaar of dertig geleden begon de buurt te verpauperen. De blanke bevolking vertrok naar de buitenwijken om plaats te maken voor zwarten en latino's. De kerk moest haar plaats bepalen en ze koos ervoor om te blijven voor de buurt.

Ook voor de eigen achterban bleek die strategie succesvol, want de Christian Reformed Church van de Eastern Avenue (EACRC) is een bloeiende gemeente. Een voorbeeld van hoe het kan zijn. Onder de bijna 700 leden zijn veel gezinnen en jongeren. Het gebouw bruist zowel op zondag als doordeweeks van de activiteiten. Koffiemorgens en jeugdclubs, huiswerkbegeleiding voor buurtkinderen en 's morgens vroeg bijbelstudie voor mannen die daarna naar hun werk gaan.

Toch, als je de gemeenteleden vraagt naar het geheim van Eastern Avenue, noemen ze de sociale activiteiten nooit als eerste. Allemaal wijzen ze vol trots naar hun jonge vrouwelijke predikant; pastor Mary. Dominee Mary Hulst is degene die hun kerk pas echt bijzonder maakt. In 1995 begonnen als tijdelijk pastoraal medewerkster in de vacante gemeente, mocht ze na haar bevestiging in 1996 blijven. Als het geheim van Eastern Avenue ergens huist, dan in haar preken. ,,Alleen, verschrikkelijk dat ze binnenkort weggaat.''

,,Het is zeldzaam, zoals ze alle leeftijdsgroepen aanspreekt'', zegt Jeanine Greydanus (1979) die een zondagavondclub voor tieners leidt. ,,Soms laat ze je schaterlachen, en springen een minuut later de tranen je in de ogen.'' Jeanine werd lid van de EACRC toen ze zes jaar geleden vanuit Florida naar 'de Calvinistische kaasstolp' kwam om er te studeren. ,,Mary's persoonlijke stijl en haar vermogen om je aan het denken te zetten, zijn uniek. Je hebt van die dominees die als kleine godjes op de kansel staan, maar pastor Mary is echt menselijk.'' Ouderling Peter Buma (IJlst, 1931), al bijna veertig jaar lid van de EACRC; ,,Ze preekt het Evangelie, dat trekt. Maar wat ook meespeelt is: 'nu horen we het eens van een ander', van een vrouw.''

Als het niet zo oneerbiedig zou klinken, zou je pastor Mary omschrijven als een klein dikkerdje in een toga. Zodra ze echter begint te spreken, blijkt haar formidabele persoonlijkheid. In een dienst waarin vijf 15- en 16-jarigen belijdenis doen van hun geloof, komt ze aan met de ongelovige Thomas: ,,Ik zie u daar wel zitten. Bij het aanhoren van de vrome woorden van deze jongeren dachten jullie: wacht maar! Maar deze kinderen hoeven niet te wachten, ze weten alles van het harde leven. Ziekte, echtscheiding, zelfmoord, ze hebben het van nabij meegemaakt. Daarom is Thomas zo goed. Hij twijfelde: velen van ons twijfelen ook. Natuurlijk, er zijn er die voor 100 procent geloven, maar er zijn er ook die nooit verder komen dan 10 procent. Bent u er ook zo eentje? Welkom bij de club.''

,,In de CRC van mijn jeugd werd er niet over twijfel gepraat'', zegt Mary Hulst (1969) een paar dagen later in haar kantoor. ,,Nu houd ik zo'n soort preek misschien eenmaal per jaar. De manier waarop mensen van mijn generatie met het geloof bezig zijn, verschilt van die van onze ouders. Het is persoonlijker geworden. Maar in mijn preken blijf ik graag in lijn met de gereformeerde traditie. De Heidelbergse Catechismus schuw ik niet: ik probeer vooral de pastorale kant van de leer te laten zien.''

Met gereserveerde bescheidenheid praat ds. Hulst over haar werk. Inderdaad, preken is haar lust en haar leven. Het zat er al in toen ze op de lagere school in het nabijgelegen Holland zat. In dit Marken of Volendam van Michigan groeide ze op, als telg van een familie die zich al in de negentiende eeuw in Amerika vestigde. Ze weet hoeveel waarde de gemeente hecht aan haar inbreng, maar weerspreekt de suggestie dat de boel zal instorten als zij vertrekt. ,,Het is een geweldige gemeente, het komt wel goed.''

Tegenwerking heeft ze eigenlijk nooit ondervonden, hoewel de kwestie van de vrouwenwijding de CRC tot op het bot verdeelde. Hulst was een van de eerste vrouwen die gewijd werd. ,,De EACRC stond altijd al in de frontlinie en de mensen die ertegen waren, waren al eerder weggegaan.''

Toch staat Eastern Avenue binnen de CRC niet bekend als extreem vooruitstrevend. Van de ruim veertig gemeentes in Grand Rapids zijn er wel die experimenteler zijn. Degelijk gereformeerd én sociaal bewogen, een vrouwelijke predikant die de uitverkiezingsleer van de Dordtse leerregels durft te verkondigen; onder pastor Mary rijmt het allemaal wonderwel. Het lijkt ideaal.

Hulst onderkent het gevaar dat een predikant allesbepalend wordt voor een gemeente, al is dat niet de reden voor haar vertrek. Ze wil weer studeren. ,,Als meisje ging ik gewoon naar de kerk waar ik geografisch bij hoorde. Dat deed iedereen. Tegenwoordig hebben mensen er lange autoritten voor over om te kunnen kerken bij iemand van hun keuze. Ze kunnen preken downloaden van het internet. Dat maakt ze kritischer. Als de figuur op de kansel tegenvalt, vertrekken ze.''

Dat de EACRC ondanks alle goodwill in de buurt een echte blanke kerk is gebleven, deert haar niet; ,,Het soort mensen dat we via onze sociale activiteiten bereiken heeft een lastige verhouding met instituten. Een aantal van onze vaste klanten zal zeker zeggen dat ze bij deze kerk horen, maar in een dienst zul je ze nooit zien. Dichterbij dan ze nu zijn, komen ze niet. Maar evangelisatie is niet het uitgangspunt geweest voor de mensen die 25 jaar geleden met het voedselprogramma begonnen. Ze wilden mensen niet met Jezus om de oren slaan: het ging om de daad. We praten er nog altijd over hoe we meer kunnen doen aan sociale rechtvaardigheid.''

Ouderling Peter Buma, al bijna veertig jaar een van de steunpilaren van de kerk, is als een van de weinigen in de buurt van zijn kerk blijven wonen, ook toen de omgeving veranderde. De oud-hoofdonderwijzer vertelt met grote liefde over zowel het kerkenwerk als over zijn betrokkenheid bij de buurt en een zwarte school waar hij adviezen geeft. ,,Het gaat in het christelijk geloof om het Woord én de Daad. Naar de kerk gaan is niet het enige. Je ziet dat het werkt: onze gemeente heeft aantrekkingskracht op allerlei soorten mensen. Er zijn gewone handwerkslieden lid, maar ook een Congreslid -de republikein Vern Ehlers-, twee rechters, staf en studenten van het Calvin College.''

Al betreurt ook Buma het vertrek van dominee Hulst, hij is niet bang dat de zaak zal verlopen. ,,Er is genoeg talent. De kerkenraad (33 ouderlingen en diakenen, van wie 13 vrouwen) houdt van aanpakken. Als er een probleem is blijven we er niet mee tobben, maar er wordt iets aan gedaan.''

Pastor Mary zelf zal het wel moeilijk krijgen bij haar afscheid, denkt ze. ,,Het is toch zoiets als je kinderen voor het eerst bij een babysitter achterlaten.'' Vooruitlopend op haar vertrek is ze begonnen aan een serie preken 'toppers van toen'. Gemeenteleden kunnen opgeven welke van alle preken die ze in acht jaar heeft gehouden ze nog eens willen horen. Een week na de belijdenisdienst is Daniël aan de beurt, de geschiedenis van de mannen in de brandende oven. In plaats van de drie mannen die hij in het vuur heeft laten gooien, ziet koning Nebukadnezer vier mannen in de vlammen lopen; ,,God heeft ons niet beloofd dat hij, als we in hem geloven, ons alle rampen zal besparen. Maar hij zal in de benauwdheid bij ons zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden