'Gereformeerde kerk was zo pro-Duits niet'

INTERVIEW | Stelden de gereformeerde kerken zich passief op in de Tweede Wereldoorlog? Kerkhistoricus Jan Ridderbos betwist dat: 'Sommige kerkleden waren laf, anderen heldhaftig'.

Sinds zaterdag staat de telefoon van kerkhistoricus Jan Ridderbos roodgloeiend. Aan de lijn krijgt hij verontruste gereformeerden die opheldering willen over de nieuwe studie 'God in de oorlog', waarover Trouw zaterdag berichtte.

Hij betwist de passage uit het onderzoek waarin de gereformeerde kerken in de oorlog een passieve houding wordt verweten. Ridderbos promoveerde in 1994 met 'Strijd op twee fronten' op de rol van de gereformeerde kerken in de oorlog.

Volgens de nieuwe studie domineerde de 'deutschfreundliche' zoon van Abraham Kuyper, H.H. Kuyper, de gereformeerde kerken tijdens de oorlog. Hoe ziet u dit?

"Zo zwart-wit als Jan Bank beweert dat het zit, is het niet. Dé kerk bestaat niet, zeker niet bij gereformeerden. Daar was de plaatselijke kerk veel belangrijker. Sommige leden waren een held, anderen waren een lafaard."

Dat neemt toch niet weg dat de zoon van Abraham Kuyper een belangrijke rol in de kerk speelde?

"H.H. Kuyper was een ongelooflijk ijdele man die dacht dat hij als zoon van Abraham Kuyper de kerk naar zijn hand kon zetten. In werkelijkheid was zijn rol na december 1940 uitgespeeld. Mensen keken met deernis naar deze toen hoogbejaarde man. Niet de ijdele H.H. Kuyper maar de bescheiden jurist J. Donner bepaalde met andere juristen het beleid van de gereformeerde kerken. Zijn juridische denken leverde helderder standpunten op dan die van theologen. Zo vond hij dat Nederland niet mocht meewerken aan de gelijkschakeling met nazi-Duitsland. Als we dus nu H.H. Kuyper zo'n belangrijke rol geven, doen we precies wat hij graag wilde: dan wordt hij iets wat hij niet was."

Bank suggereert dat de beruchte kerkscheuring in 1944 te maken heeft met de houding ten opzichte van de nazi's. Klopt dat volgens u ook niet?

"De direct betrokkenen hielden zich niet bezig met de strijd tegen het nationaal-socialisme. Klaas Schilder, een van de hoofdrolspelers, krijgt bij Bank een soort verzetsrol. Onterecht, lijkt me. De kerkscheuring speelde zich af op elitair niveau. Het ging over een theologisch conflict, zo blijkt uit alle bronnen."

Schilder was toch fel tegen het nationaal-socialisme? Zo sprak hij zich in 1936 uit tegen NSB-lidmaatschap.

"Ook in de zomer van 1940 sprak Schilder zich uit. Maar nadat hij korte tijd gevangen had gezeten in de Duitse gevangenis, zweeg hij. Hij sprak zich na zijn vrijlating in december 1940 niet meer openlijk uit tegen de Duitsers. Hij wijdde zich alleen nog aan de kerkstrijd. Er is geen bewijs voor dat de houding tegenover de bezetter een rol speelde op de synode in 1944. Het zou kunnen dat dit voor zijn volgelingen plaatselijk wel van belang was, maar ook daarvoor ontbreekt hard bewijs. En daarbij: als Schilder zo'n grote verzetsrol had gespeeld, waarom heeft hij dan na de oorlog geen onderscheiding gekregen?"

De veronderstelde pro- en anti-Duitse houding binnen de synode biedt wel een verklaring waarom een theologisch geschil in de Oorlogswinter tot een kookpunt kwam. Heeft u een andere uitleg?

"Het blijft een onverklaarbaar raadsel waarom er in de oorlog zoveel energie in een theologische strijd werd gestoken. De historicus die ons dat uitlegt, moet nog opstaan."

Theologische haarkloverijen

Een uit de hand gelopen dogmatisch geschil, zo valt de kerkscheuring in 1944 te typeren. Aan de basis van de ruzie lag verschil van inzicht over de positie van de doop. Was het zieleheil van een kind op het moment van de doop veiliggesteld (de zogeheten 'veronderstelde wedergeboorte') of was er nog een ander soort bekering in het latere leven nodig? Theoloog Klaas Schilder koos voor de veronderstelde wedergeboorte.

Het mag een haarkloverij lijken, maar voor verschillende kerkgangers was het destijds een zaak van leven en dood. Hoewel er ook velen waren die het geschil amper konden uitleggen. Begrijpen of niet, er vertrokken in het kielzog van Schilder 60.000 kerkleden, 10 procent van alle gereformeerden. De scheuring liep dwars door families, gezinnen en vriendengroepen. Ze gingen verder als vrijgemaakt-gereformeerden: ze hadden zich immers 'vrijgemaakt' van de gereformeerde synode.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden