'Gereformeerde bond beheerst door angst'

ROTTERDAM - Na een jaar waarin de zee voor de 'vaderlandse kerk' hoger ging dan in lange tijd start de Nederlandse hervormde kerk het nieuwe jaar met een bestuur van bijna louter adelborsten. Drie van de vier bestuursleden vertrekken, onder wie synodevoorzitter dr. G.H. van de Graaf. Hij voelt zich allerminst een kapitein die het zinkend schip verlaat. Een wisseling van de wacht op z'n tijd doet goed, vindt hij. Bovendien heeft hij de indruk dat de ergste storm is gaan liggen.

RUUD VAN HAASTRECHT

Van de Graaf (49) had nog een termijn van twee jaar kunnen dienen als synodevoorzitter. Maar hij geeft gehoor aan de roep van zijn hervormde gemeente in RotterdamCharlois, die hem al bijna zo lang dat hij in Charlois staat, heeft moeten delen met de landelijke kerk. Nu de ontwerp-kerkorde klaar is voor de Verenigde protestantse kerk in Nederland (VPKN), waar de hervormde kerk over enkele jaren in samen zal gaan met de gereformeerde kerken en de evangelisch-lutherse kerk, ziet Van de Graaf zijn kans schoon.

In de jaren negentig terugblikken en vooruitzien met een hervormd synodevoorzitter kan niet zonder het te hebben over 'Samen op Weg', het kerkelijk fusieproces van de 2,4 miljoen hervormde, 770 000 gereformeerde en 23 000 lutherse gelovigen in Nederland dat zich vanaf 1986 aan het voltrekken is. De plaatselijke oecumene zal pas begin volgende eeuw voluit z'n beslag krijgen, voorziet Van de Graaf, maar de landelijke apparaten van de drie kerken zullen al over enkele jaren samengevoegd worden. Al was het maar om voor de medewerkers op de landelijke kantoren een einde te maken aan de onzekerheid, die het ziekteverzuim de laatste jaren danig heeft opgejaagd.

Het opgaan in de VPKN van de Nederlandse hervormde kerk, de oudste protestantse kerk in Nederland, wordt niet door alle hervormden toegejuicht. De rechtervleugel, onder meer georganiseerd in de gereformeerde bond die een kwart van de hervormde gemeenten omvat, roert fors de trom. In november 1992 kwamen zestienhonderd predikanten, ouderlingen en diakenen naar het Veluwse Putten om te protesteren tegen het fusieproces en de ontwerp-kerkorde. Het hervormd synodebestuur belegde daarop een speciale hearing op synodaal niveau waar de bonders hun grieven konden uiten. Maar het 'stoom afblazen' - in de hervormde kerk een beproefd recept om malcontenten tot bedaren te brengen - werkte ditmaal niet afdoende. Drie maanden geleden stapte de vertegenwoordiger van de bond uit de raad die waakt over de voortgang van het fusieproces, omdat de bonders het idee hebben dat hen de fusie wordt opgedrongen. Op de hervormde synode, half november, stemden 21 van de 75 synodeleden tegen de ontwerp-kerkorde van de VPKN.

Primeur

“Het hervormd synodebestuur heeft naar zijn beste vermogen geluisterd naar de gereformeerde bond”, reageert Van de Graaf nu. De hoorzitting waarop de bonders hun grieven konden spuien, was toch een primeur in de hervormde kerkgeschiedenis. Stromingen leiden een semi-legaal bestaan in de hervormde kerk. Want in de kerkelijke vergaderingen hoort hervormd gedacht en geregeerd te worden, net vrijzinnig, midden-orthodox, confessioneel of gereformeerdebonds. Daarbovenop nodigde het synodebestuur na die vergadering de verschillende stromingen uit, hun reactie te geven op de ontwerp-kerkorde. De toonaangevende middenvleugel hoefde dat niet te doen; het was immers 'haar' kerkorde. De vrijzinnigen en de confessionele vereniging, - met laatstgenoemde voelt Van de Graaf zelf zich verwant - voldeden keurig en bijtijds aan het verzoek. Maar vanuit Huizen, waar het hoofdkantoor van de gereformeerde bond gevestigd is, bleef het stil, zelfs na herhaald aandringen. Met het Appel van Putten, waarin de zestienhonderd ambtsdragers hun onvrede hadden vertolkt, was alles gezegd, verzekerde het hoofdbestuur van de bond. Afgelopen najaar echter kwam de bond alsnog met een nieuwe eis: de hervormde regionale kerkvergaderingen moeten na de fusie blijven bestaan voor die gemeenten die niet mee Samen op Weg willen. “Van tevoren kon je dat wel uitrekenen”, zegt Van de Graaf, “maar waarom zeiden ze dat nou niet? Ik houd niet van loopgraven in de kerk. En ik houd zeker niet van een hele serie loopgraven achter elkaar waar je je telkens weer in kunt terugtrekken. Dat werkt lastig. Dan zeg ik: 'Joh, leg je kaarten op tafel. Door niet te zeggen wat je wilt, kun je de Here God ook behoorlijk voor de voeten lopen'.”

Het vaak geuite verwijt vanuit de bond dat de fusie aan hervormde gemeenten opgedrongen wordt legt Van de Graaf daarom naast zich neer. Wie zwijgt, stemt toe. En in de hervormde kerk hebben de plaatselijke, regionale en landelijke vergaderingen het laatste woord. “Het is flauwekul om te zeggen dat dat 'onhervormd' is. Natuurlijk hoop je in veel gevallen dat je een eensgezinde beslissing kunt nemen. Maar die mogelijkheid was hier geblokkeerd. De bond had zich zo polariserend gedragen dat een eensgezinde beslissing niet meer mogelijk was. Het zou toch wat zijn als je in een vergadering niet meer dingen bij meerderheid zou mogen beslissen. Dan zou de gereformeerde bond heel raar staan te kijken. Bonders wachten helemaal niet altijd tot er een meerderheid is. In kerkeraden deinst de bond er niet voor terug om mensen van andere gezindte weg te stemmen, die wel eens een gezang willen zingen of voorzichtig willen gaan nadenken over de vrouw in het ambt.”

De eenheidsdwang binnen de bond gaat zelfs zo ver, constateert Van de Graaf, dat geluiden die van de hoofdlijn afwijken, worden geweerd. Zo wijdde het weekblad van de bond, De Waarheidsvriend, geen letter commentaar aan een in bondskringen controversieel voorstel van ds. J. Hoek uit Veenendaal. Hoek, die tegelijk met Van de Graaf het hervormd synodebestuur verlaat, baarde drie maanden geleden opzien door voor te stellen het fusieproces voorlopig te beperken tot een hervormd-gereformeerd onderonsje. De lutheranen zouden met hun afwijkende, niet-calvinistische, traditie in een bijwagen plaats moeten nemen. In de lawine van kritiek die ter linkerzijde opstak, ging de revolutionaire lading van Hoeks voorstel verloren: hij was de eerste prominente bonder die zich onomwonden voor een fusie met de gereformeerden had uitgesproken.

Angst, angst

Van de Graaf heeft zijn confrater en bijna-naamgenoot ir. J. van der Graaf wel eens indringend gevraagd of die niet bezig was “de eenheid van de kerk te slachtofferen op het altaar van de eenheid van de bond?” Met de hand op zijn hart ontkende de voorman van de bond dat dat zijn opzet is. Toch moet de bond zich er meer van bewust worden dat zijn opstelling het gevaar in zich bergt van een kerkscheuring, zegt de synodevoorzitter. En waarom trekt de bond zo een lijn, en worden dissidente geluiden weggepoederd? Angst, angst en nog eens angst. Angst voor veelkleurigheid, dat de ander ook wel eens een stukje van de waarheid zou kunnen bezitten. Want, “dan ben je nergens meer zeker van”. In dat opzicht ergert Van de Graaf zich ook wel eens aan de pers die altijd maar naar Huizen belt om het standpunt van de gereformeerde bond te vernemen, terwijl hij weet dat er binnen de bond ook andere meningen leven dan die van ir. Van der Graaf.

Veelkleurigheid, pluriformiteit, in geloofsbeleving en - vormen, is sinds eeuw en dag het kenmerk van de Nederlandse hervormde kerk. Op de Veluwe is het 's zondags twee keer kerk, leven hervormden van de gereformeerde bondssignatuur bij Statenvertaling (1637) en oude Psalmberijming op hele noten (1773), past vrouwen het zwijgen en een gedekt hoofd en wordt vanaf de kansel de gemeenteleden hun verloren staat aangezegd. In de grote stad daarentegen gaat een vrouw voor als dominee, klinken de liederen van Huub Oosterhuis, is een zondagochtenddienst mooi genoeg, en wil er nog wel eens een vleugje politiek in de kerkpap zitten of anders een snufje new age. Maar waar nu gaat God 's zondags naar de kerk?

“Ik zou niet in een kerk kunnen leven en aarden als ik niet zou vertrouwen dat God op de Veluwe naar de kerk gaat en in de grote stad”, zegt Van de Graaf. “God is overal waar mensen in Zijn naam aanwezig zijn. Evangelicale bewegingen hebben van die verrukkelijk duidelijke antwoorden: dat is recht en dat is krom. Ik ben voor simpele reacties, maar je moet niet simplistisch worden. Er zijn heel veel dingen waar meerdere kanten aan zitten. Als bestuurder beaam ik volmondig dat duidelijkheid prachtig is. Daar kun je jezelf mee verkopen. Maar dan geef ik als kerk een duidelijkheid die God mij niet geschonken heeft. Wie weet oefenen we nu aantrekkingskracht uit op mensen die vinden dat de kerk zo te werk moet gaan; zoekend en tastend.” Hij herinnert eraan hoe vaak de kerk in het verleden valse duidelijkheid geboden heeft: fietsen op zondag was taboe, slavernij was toegestaan en armoede was door God beschikt. “Dan kies ik toch voor de optie van de zoekende kerk. Laat dat dan zo zijn dat we in die pluriformiteit leven.”

Maar de pluriformiteit heeft voor hem wel zijn grenzen, rechts en links. Dat in gereformeerde-bondsgemeenten nog steeds uit de 'minder bijbelse' oude psalmberijming gezongen wordt in plaats van uit de nieuwe, door de synode goedgekeurde, psalmberijming van 1973 noemt hij 'kerkelijke ongehoorzaamheid'. Evenmin kan hij alles meebidden en -zingen wat in progressieve hervormde gemeenten gebeden en gezongen wordt. Daar weegt de eigen geloofsvisie wel eens zwaarder dan de kerkelijke belijdenisgeschriften, constateert hij.

Die ver uiteengegroeide polen in ogenschouw genomen, vindt hij alle commotie de laatste tijd over het fusieproces en de ontwerp-kerkorde zo gek nog niet. Hij is er zelfs 'enorm dankbaar' voor. “We zijn veel dieper met elkaar aan de praat geraakt dan jarenlang het geval was. Als ik nu zie hoe we kerkbreed ertoe genoopt en genood zijn om over de wortels van ons kerk-zijn te spreken, dan denk ik: zo, er zijn wel jaren geweest dat er vanuit de synode minder interessante dingen op de kerkeraadstafel werden gelegd. Ik heb van een boer in mijn eerste gemeente in Zuidland geleerd, die zei: 'Dominee, de dalen zijn het moeilijkst, maar ze zijn wel vaak het vruchtbaarst'.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden