Gerard Kraamwinkel 1925-2017: Dagelijks musiceren om te verbinden

De viool gaf kleur aan Gerard Kraamwinkel zijn leven. Muziek maken was voor hem als eten, een eerste levensbehoefte. Beeld RV

Meer dan een halve eeuw na dato ging zijn broer Jan toch verhaal bij hem halen. De verbijstering die zich als klein jongetje van hem had meester gemaakt, was nooit helemaal verdwenen. Wat had zijn broer bezield om een door zijn onderwijzer geschonken paar schaatsen te ruilen voor een zakmes?

Gerard Kraamwinkel was atletisch en sportief, maar schaatsen was de sport van zijn broertje. Toch, dat die niet begreep dat hij die schaatsen niet had kúnnen accepteren! Ze waren hem gegeven uit medelijden, vanwege hun armoede. Hij was te trots geweest om ze te houden, ook vanwege zijn ouders. Hoe arm ze ook waren, desnoods kropen ze op hun knieën om hun kinderen naar een goede school te kunnen sturen.

Bovendien, had Gerard schaatsen gewild, dan was hij er wel aangekomen. Hij was slim, ondernemend en doortastend genoeg. Hij kon geweldig hardlopen en turnen, op zijn 60ste liep hij nog eens op zijn handen door het huis. Met vriendjes deed hij altijd wie het snelste ergens was, of ze troefden elkaar af met reuzenzwaaien aan de ringen.

Moeder Lien had zoveel vertrouwen in haar oudste kind, dat hij alle vrijheid kreeg. Toen de wat dromerige Jan in een sloot was getuimeld, had de kleine, alerte Gerard hem eruit getrokken. Ook redde hij zijn onderzoekende broertje Han van verstikking door een naald uit zijn keel te trekken.

Eind jaren zestig reed Gerard met collega’s over de nog rustige Nederlandse wegen van hun woonplaats Haarlem naar Zutphen. Een open auto passeerde hen roekeloos, nam de bocht te scherp, stuitte op een rand en vloog als een raket het bos in.

Het kind dat voorin op schoot van de moeder zat, vloog een boom in. Gerard redde het er onmiddellijk uit, terwijl anderen de auto kantelden. Jaren later stond hij zijn auto in te pakken voor de zomervakantie, toen in de straat een kind werd aangereden. Waar anderen aarzelden, was hij meteen ter plekke.

Zijn scherpe observatievermogen en doortastendheid zouden hem in het onderwijs van pas komen. Eerst stelden ze hem in staat om zijn jeugd in vrijheid in te richten. In de crisisjaren stuurde zijn moeder hem er op zijn step op uit om boodschappen te doen. Met zijn sterk ontwikkelde oriëntatievermogen ging hij steeds verder op onderzoek uit.

Hij bezocht met zijn autoped een tante in Zaandam die boeken van beroemde tekenaars bezat, en een geïllustreerde Bijbel. Het wekte zijn levenslange interesse in lezen. Wat ouder, fietste hij naar zijn geboorteplaats Naarden om bij familie te logeren. Misschien was het daarom dat hij later twee zoons het vertrouwen schonk om samen naar Zwitserland te fietsen.

Gerard kon discussiëren en hele voordrachten houden. Het stak hem dat hij door soms sterke verhalen als opschepper werd gezien. Zo geloofde niemand dat hij als jongetje van een jaar of vier eigenhandig de T-Ford van zijn oom had gestart. Of in Haarlem watervliegtuigen had zien landen op het Spaarne. Dat laatste werd met foto’s bewezen. Pas toen hij op zijn 85ste vanwege zijn voorliefde voor automobiliteit in een T Ford werd rondgereden, bevestigde de startknop op de wagenvloer het eerste.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Gerard Kraamwinkel Beeld RV

Bepalend voor zijn leven was het feit dat vader Jo zijn muzikale talenten onderkende. Jo was op de viool autodidact, Gerard stuurde hij voor les naar Corrie ten Boom, boven de bekende horlogewinkel van haar vader. De familie Ten Boom werd in de oorlog verraden wegens onderdak bieden aan Joden en naar de kampen afgevoerd.

De viool gaf kleur aan zijn leven, spelen was voor hem als eten. Zijn spel was als zijn stem, hij zocht er verbinding mee met anderen. Gerard speelde dagelijks, tot zijn vingers voorbij zijn tachtigste niet meer wilden. Vlak voor zijn dood heeft hij nog met hulp van zijn zoon Jan Willem gespeeld op de viool die hij had laten bouwen.

Met opgeheven hoofd

Na de Mulo had hij verschillende baantjes, van kantoorbediende tot bakkersknecht. In die laatste, bewust gekozen rol kon hij in de oorlog het gezin van extra voedsel voorzien. Eigenlijk moest hij voor de Arbeidsdienst naar Duitsland, maar zijn moeder voorkwam dat met een list. Ze legde hem haar kenmerken van reuma uit, en hij wist de keuringsarts van zijn ‘klachten’ te overtuigen.

Het werd gedwongen greppels graven in de Noordoostpolder en nabij Westerbork aardappels rooien en spitten. Daar zag hij hoe achter de hekken mensen werden geslagen. Als hij kon, wierp hij stiekem brood over de omheining. Aan het eind van de oorlog moest hij leidingen aanleggen in bunkers. Als vorm van verzet werden voor het dichtlassen houten proppen in waterleidingen geslagen.

Onder de dienstplicht kwam Gerard na de oorlog niet uit, hij ging in 1946 met de 7-decemberdivisie naar Nederlands-Indië. Hij zag er tegenop, anderzijds had het land een magische klank. In zijn schoolklas had een afbeelding gehangen van de Indrapoera, het kolossale schip dat op het exotische land voer. En een jeugdvriendje had er gewoond.

Hij sprak later graag over zijn avonturen, zoals het met handgranaten verdrijven van krokodillen zodat kon worden gezwommen, of de zwijnenjachten. Over de vervelende dingen zweeg hij het liefst. In 1987 stelde hij het gedenkboek ‘Met Opgeheven Hoofd’ samen, een bundeling verhalen, anekdotes en gedichten van 25 militairen.

Zo Gerard al ontzag had voor autoriteit, koningshuis of bazen, dan verdween dat in Indonesië. Hij zag officieren hun functie misbruiken voor eigen gewin. Hij was fel op dat soort onrecht. Hij verloor later zelfs een baan als boekhouder nadat hij zijn baas erop had aangesproken dat hij autokilometers declareerde, maar op de fiets naar zijn werk kwam.

Iedereen op de viool

Na zijn diensttijd haalde hij net als Jan zijn onderwijzersakte en gaf hij tot zijn pensioen les op de Rudolf Steinerschool in Haarlem. Eerst als leraar sport- en handenarbeid. Later kwam zijn muzikaliteit hem op de vrijeschool van pas. Hij leerde zijn klas van dertig kinderen allemaal tegelijk vioolspelen.

Hij verbond zijn kennis van de temperamentenleer (inzicht in temperament en persoonlijkheid) aan de verschillende instrumenten, en hielp veel kinderen met een passende instrumentenkeuze. Thuis maakte en repareerde Gerard zelf van alles. Hij maakte speelgoed voor zijn kinderen Remko, Vanja en Jan Willem. Van een tram en paard op wielen tot winkels en poppenkasten. De woonkamer was ingericht als speelplaats. Van oude onderdelen maakte hij complete fietsen, zijn eerste auto’s had hij zelf in onderhoud.

Dat laatste gaf tijdens de zes weken lange vakantiereizen in het buitenland soms problemen. Dan stond de Trabant uren langs de snelweg als vader in nabijgelegen dorpen op zoek moest naar onderdelen. Of de te lichte auto kreeg de caravan de pas niet over. Dat werd anders toen hij tot ieders verrassing met een Mercedes thuiskwam. Volgens sommige collega’s kon dat niet, zo’n bak als leraar op een vrijeschool, maar dat vond hij dan weer leuk.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Gerard Kraamwinkel Beeld RV

Zijn kinderen werden muzikaal opgevoed. Na het eten oefenen, dan was het huis een heksenketel. Vanja op trommels of dwarsfluit. Jan Willem net als zijn vader op viool. Remko in navolging van zijn moeder op piano, en later op het conservatorium waldhoorn.

Gerard leefde van familiecontacten. Naarmate hij ouder werd, kreeg hij het moeilijk met de toenemende stilte rondom hem. Zo zorgzaam als hij in de jaren zestig en tachtig voor zijn eigen ouders was geweest, nam hij de ook jarenlange zorg op zich over zijn vrouw Marieke, ooit de vlinder die met haar tweelingzusje langs zijn ouderlijk huis aan de Lorentzkade, hun latere woonhuis, dartelde. Ze zonk langzaam weg in dementie.

Zelf kreeg Gerard problemen met zijn vingers. Dat hij niet meer auto mocht rijden, ontnam hem veel vrijheid. Vioolspelen in het verzorgingstehuis ging niet meer. Hij vermaakte de bewoners met zijn mondharmonica’s. Niet te vaak, zei hij, want het moet bijzonder blijven.

Gerardus Johannes Kraamwinkel werd op 20 maart 1925 geboren in Naarden en overleed op 12 januari 2017 in Heemstede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden