Gerard Koolschijn

Wat is uw favoriete fragment uit de filosofie en waarom? Die vraagt legt Trouw deze 'Maand van de Filosofie' voor aan denkend Nederland. Over de waarheid die als een flits voorbij kan schieten.

'Als koeien met hun koppen naar de grond gebogen, met hun blik altijd omlaag, grazen zij hun tafels leeg, zich volstoppend en elkaar bespringend, en in hun begeerte naar steeds meer trappend en stotend met horens en hoeven van staal doden zij elkaar uit onbevredigdheid, omdat ze met onechte en vergankelijke dingen het vergankelijke deel van zichzelf vullen, dat niets vasthoudt.'

Plato (ca 428-348 v.Chr)

,,Mensen verschillen weinig van beesten. Ze zijn dagelijks bezig hun darmen te vullen. En even snel kakken zij alles weer uit. Mensen raken nooit bevredigd. Zij willen altijd meer. Oorlogen ontstaan uit onbevredigdheid van mensen.

Plato zegt het prachtig. In zijn koeienvergelijking is de kern van zijn filosofie terug te vinden. Tegenover het materialisme van de onderbuik, die niets vasthoudt, stelt hij de bezigheid van de geest, die zich voedt met iets wat hij wel kan vasthouden, omdat het onvergankelijk is. Tegenover de materialistische mens zet Plato de in zijn eigen filosofie geschoolde wetenschapper, die eigenlijk als enige kan zien waarom de dingen op de wereld mislopen. Het ongeremde streven naar economische groei vormt daar het grootste kwaad. De mensheid put de wereld en zichzelf uit.

Op mijn twintigste ben ik begonnen met het vertalen van 'Politeia', het hoofdwerk van Plato. Dat is een bij vlagen meeslepend geschreven boek. Het gaat hoofdzakelijk over politiek. In Nederland met zijn nadruk op domineesfilosofie geldt Plato altijd als metafysicus. Maar hij is in de allereerste plaats een politiek denker.

In dertig schitterende pagina's schrijft hij in zijn 'Politeia' de eerste psychologische en politieke typologie. Daarin koppelt hij menselijke karaktertypen aan staatsvormen. De ergste soort is volgens hem de politieke dictatuur en parallel daarmee de dictatoriale mens. Een wanhopige verslaafde. De democratische mens is de op een na ergste soort. Hij heeft een onlesbare dorst naar vrijheid. Zijn vrijheid grijpt hij aan om aan zoveel mogelijk verlangens te voldoen. En in die vrijheid is geen rem ingebouwd.

De oplossing voor het verslavende materialisme van de democratie vindt Plato in het beperken van de politieke macht. Alleen de ratio kan de mens van zijn dierlijkheid bevrijden. De meeste mensen hebben te weinig ratio om in plaats van hun darmen hun hoofd te vullen. Zij moeten onder curatele staan van zijn onmaterialistische filosofen, die na een scholing van meer dan dertig jaar de macht krijgen om als een soort vergeestelijkte monniken de boel te regelen.

In de tijd dat ik begon met het vertalen van Plato liep ik nog warm voor zijn monomane maatschappijkritiek. Sindsdien heb ik allang mijn geloof in politiek verloren en zeker in politiek-ethische filosofen als Plato die menen de wijsheid in pacht te hebben.

Plato zag scherp dat vrijheid de mens vernietigt. Maar hij dacht dat er een oplossing bestond. Ik niet. De rede kan nooit meer dan een hulpmiddel zijn, en niet per definitie van het goede. De ratio heeft geen eigen ethische waarde.

Ethische filosofie is voor het grootste deel apekool. Elk praten over normen en waarden, goed en kwaad, is een onhelder, zweverig spel van al dan niet verborgen belangen. Filosofie zou hooguit nut kunnen hebben als logica, of analytische filosofie, om mensen bescheidenheid bij te brengen in hun beweringen. Bijvoorbeeld als rem op het gevaar van godsdienstige overtuigingen, die weer terrein lijken te winnen. Maar uiteindelijk gaan de mensen hun eigen gang. De economie drijft op de kurk van de menselijke begeerte. En de politiek is het schuim dat op die materialistische zee bovendrijft.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden