Boekrecensie

Ger Groot schreef een belangrijk boek, vanuit een ouderwets perspectief

Beeld rv

De geest uit de fles
Ger Groot
347 blz, Lemniscaat; € 34,50

De auteur 

Ger Groot (1954) is filosoof en auteur, onder andere columnist voor deze krant. Hij doceert cultuurfilosofie aan de Erasmusuniversiteit en is bijzonder hoogleraar filosofie en literatuur aan de Radbouduniversiteit. Behalve vertalingen, heeft hij ook een groot aantal eigen publicaties op zijn naam: boeken, opiniestukken en columns.

Over het boek

"Wat moeten wij denken van het wezen dat biologisch omschreven wordt als homo sapiens?" Met die vraag opent Ger Groot deze rijk geïllustreerde geschiedenis van de moderne, westerse mens - en hoe die over zichzelf denkt.

Die lange, grillige geschiedenis laat de auteur beginnen bij de scepsis van Descartes en het daaruit resulterende 'Ik denk, dus ik ben'. Met dit begin van de moderniteit, zo'n vier eeuwen geleden, kwam het denken over de mens in een stroomversnelling. Hij werd het middelpunt van zijn wereld; God werd langzaam van zijn centrale plek verdrongen. Dat proces, uitlopend op 'de dood van God', loopt als rode draad door het ontstaansverhaal van de moderne mens.

Want, zoals Groot zegt: De mens blijft achtervolgd door zijn anti-theologische beslissing. Het verlies van God betekent namelijk het verlies van het absolute, een bestendig ankerpunt. De mens zelf kan zichzelf dat ankerpunt niet verschaffen - al heeft hij dat vaak gedacht - maar zonder zo'n anker lukt het ook niet: de samenhang in ons wereldbeeld gaat verloren.

Volgens Ger Groot is het denken van de afgelopen eeuwen één grote zoektocht naar een antwoord op dat verlies. Daarvan draagt niet alleen de filosofie, maar ook de westerse cultuur de sporen: je vindt ze net zo goed bij Wagner als bij Sinatra, net zo goed in de neoclassicistische schilderijen van Jaques-Louis David (1748-1825) als in de films van Woody Allen.

Reden om het boek wel te lezen

Dit is een belangrijk boek, om redenen die Groot zelf aandraagt: "Het denken kan nooit straffeloos voorbijgaan aan zijn eigen verleden. En des te zwaarder wordt die straf wanneer het meent datgene wat het achter zich heeft, definitief te hebben overwonnen en als een afgesloten verleden te kunnen vergeten".

In 'De Geest uit de fles' zie je de westerse mens eeuwenlang met de vraag naar zichzelf stuntelen. Dat is tegelijk confronterend én relativerend.

Opvallende passages

Het wezen dat 'biologisch omschreven wordt als homo sapies', is in dit boek uitsluitend de westerse mens, zo blijkt. Soms lijkt Ger Groot zich even bewust van dat beperkte perspectief, zoals in deze passage: "Feministische filosofen afficheerden zich uitdrukkelijk als vrouwelijke denkers, mensen van niet-blanke afkomst omhelsden hun 'zwarte', of postkoloniale identiteit, de joodse filosofie emancipeerde zich onder die expliciete aanduiding. Te lang, aldus de Franse filosoof Jacques Derrida, heeft het westerse denken zich laten leiden door een stilzwijgende tweedeling waarin al deze categorieën als vanzelfsprekend in de marge werden geplaatst."

Toch is de Ander, ten overstaan en ten koste van wie de westerse moderne mens zijn zelfbeeld ontwikkelde en die hij tegelijkertijd zijn/haar menselijkheid herhaaldelijk ontzegde, in dit boek nagenoeg afwezig. Simone de Beauvoir is een subcategorie van Sartre, Arendt krijgt slechts aandacht in relatie tot Heidegger. En over de oosterse invloeden in diens werk wordt niets gezegd. Het boek is zo geschreven vanuit een nogal klassiek perspectief. Dat maakt het uiterst helder, maar ook wat ouderwets.

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek is doorspekt met kleurig beeldmateriaal en verwijzingen naar video's. Op beide had een strengere redactie kunnen plaatsvinden. De video's zijn te vinden op de bij het boek behorende website www.degeestuitdefles.com. Dat is geen echte website, maar een pagina op de website van de uitgever waar de filmpjes per hoofdstuk simpelweg opgesomd staan. Dat is een zwaktebod -waarschijnlijk een budgetkwestie. Als je kiest voor een groots, rijk geïllustreerd boek in combinatie met een website, dan moet je zo'n website ook echt vormgeven en de lezer/kijker daar begeleiden in de wisselwerking tussen boek en film.

Lees meer: columns van Ger Groot

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden