Gepredetineerd

Kort voor kerstmis verscheen in de Volkskrant een aangrijpend stuk van journalist Haroon Ali. Ooit was Schiphol zijn favoriete plek geweest, zo schrijft hij, maar intussen loopt de spanning bij hem al bij voorbaat op wanneer hij zich schrap zet voor de onvermijdelijke vragen: 'Ben je in Syrië geweest? Of in Iran?' Terwijl hij, in Nederland geboren, alleen maar een Pakistaanse vader had. 'Ik ben niet gevaarlijk en zeker geen terrorist', schrijft hij. 'Ik ben niet eens een moslim. Laat me met rust.'

Ik ben bang dat die rust, sinds de Parijse gebeurtenissen van vorige week, verder weg is dan ooit. En niet alleen voor hem. Je bent behoorlijk de klos wanneer je hetzelfde soort uiterlijk hebt als lieden die wél wantrouwen verdienen.

Jarenlang maakte ik dat van nabij mee. Mijn Spaanse hartsvriend Antonio werd bij iedere douanecontrole steevast uit de rij geplukt. Of het zijn krulhaar was of zijn mediterrane voorkomen: reizend met hem moest ik altijd rekening houden met oponthoud, gemiste aansluitingen en doorzochte bagage. Gekscherend noemden we hem soms 'de gepre-detineerde'. De term kwam, als ik mij goed herinner, van Koot & Bie.

Alle ellende was als bij toverslag voorbij toen Antonio een even fraai als burgerlijk ogende vriendin kreeg. 'Hoort u bij haar? Loopt u dan maar door.' Zelfs de aanwezigheid van Uw Columnist deed soms wonderen. De argwanende blik van een Madrileense juwelier, nota bene in dezelfde straat als waar we woonden, verdween pas toen hij ook míj in het oog kreeg. Blond haar, blauwe ogen: dat kan geen kwaad.

Was het om zijn onschuld te onderstrepen dat Antonio de juwelier prompt begon uit te leggen hoe hij zijn zaak met knipperlichtjes en - desnoods valse - camera's kon beschermen tegen... tja, tegen wie eigenlijk? Tegen mensen die er ongeveer zo uitzagen als hijzelf, vrees ik - en zoals waarschijnlijk ook de juwelier er ooit had uitgezien. Want stereotypen over het uiterlijk leven niet alleen bij mensen aan de veilige kant van de streep. De slachtoffers delen ze ook ten aanzien van zichzelf.

Bizar is dat alleen voor wie denkt dat wij erg intelligente wezens zijn. In werkelijkheid bestaat wat wij 'leren' noemen voor het grootste deel uit het aaneen-associëren van waarnemingen van onszelf en verhalen van anderen: 'idées reçues' zoals Flaubert ze noemde. Voor zo'n associatie is niet zo heel veel nodig. Een enkel incident, een mening die een paar keer is herhaald volstaat om haar het air van kennis te geven.

Dat gebeurt natuurlijk onbewust, zoals het grootste deel van ons psychische leven. Daardoor is het ook zo moeilijk te controleren en te corrigeren.

En zelfs áls dat bij ons opkomt, blijkt ons slimme bewustzijn een machteloze verkeersregelaar zonder krachtige wapens. De rede kraait wat ze kan, maar de domme machinerie die voor wereldwijsheid doorgaat dendert onverstoord voort.

Evolutiebiologen zijn er als de kippen bij om ons uit te leggen dat dat ons geen windeieren heeft gelegd. Wie één keer een stamgenoot door een wild dier heeft zien verslinden, geeft zich bij een volgende keer liever niet over aan kentheoretische beschouwingen. Hij neemt metéén de benen. Nadenken komt later wel.

Maar intussen zitten wij, beschaafde lieden, er maar mee. En vooral Haroon Ali, want ik zie diens noodkreet nog niet snel vervuld worden. We zijn als mensensoort nu eenmaal begiftigd met een beperkte intelligentie. Het beste wat we kunnen doen, is ons daar af en toe rekenschap van geven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden