Geplaagde Russen zetten van ellende de televisie uit Gedram politieke partijen werkt averechts

MOSKOU - Russen kijken zo min mogelijk televisie in deze donkere dagen voor de 'eerste echt democratische verkiezingen in Rusland sinds . . . ' Over de vraag 'sinds wanneer?' verschillen kenners van de Russische steden in de Middeleeuwen van mening. Over de vraag 'hoe 'echt democratisch'?' verschilt iedereen van mening.

Over de constatering dat deze verkiezingen een avond televisiekijken tot een crime hebben gemaakt, zijn de meeste Russen het hartgrondig eens. Het aantal Russen dat tussen zeven en tien uur 's avonds televisie kijkt, is met vijftien tot twintig procent teruggelopen, sinds de voorstelling op 22 november losbarstte. Dit meldt de kijkcijferdienst van staatszender Ostankino.

Het lijkt gezeur over de vorm van de campagne, maar deze vormkwestie zou wel eens grote gevolgen voor de uitslag kunnen krijgen. De zelfgefrobelde propaganda-uitzendingen van politieke partijen vullen op beide zenders anderhalf piekuur per avond en ze zijn in bijna alle gevallen heel erg saai. Kandidaat kijkt serieus en trouwhartig in de camera en belooft de strijd aan te binden tegen criminaliteit, verarming, achteruitgang van onderwijs en gezondheidszorg en wetenschappelijk onderzoek en cultuur, enzovoort. Hoe genuanceerder, hoe saaier. Zelfs de fanatiekste, politieke dieren houden het niet langer dan twee of drie avonden vol.

Voeg daarbij de gewone nieuwsuitzendingen, die in hun berichtgeving schaamteloos voorrang geven aan de Partij van de Macht, 'Ruslands Keuze' van vice-premier Jegor Gaidar. Volgens verschillende sociologische peilingen doet die ongegeneerde bevoorrechting schade. Russen willen wel de wodka- en worstprijzen van het Brezjnjev-tijdperk terug, maar niet het soort televisienieuwsitems dat toen gangbaar was. Ze hoeven niet ieder werkbezoek van Gaidar minutenlang mee te maken.

Dan zijn er nog de betaalde reclamespots voor politieke partijen. Die zijn ook niet populair. Ze worden voorafgegaan en gevolgd door nog schreeuwerigere en nog amateuristischere reclameuitzendingen voor commerciele banken, investeringsfondsen en onbetaalbaar, westers kattenvoer. Die televisiereclameblokken worden iedere avond langer. Ze worden hartgrondig verafschuwd. Aan dat soort van gedram zijn Russen nog niet gewend. Sinds de verkiezingscampagne begon, nemen de kijkers de politieke reclamespots mee in hun afkeer.

Het is alweer 'Ruslands Keuze', dat zich hier nog het meest op verkeken heeft. Die partij heeft - heel 'modern' - een flinke serie reclamespots gemaakt. Maar ze werken, volgens de televisie-sociologen van Ostankino, contra-produktief. De naaste, democratische concurrent, het blok van de econoom Grigori Javlinski, blijkt wat meer voeling te hebben met het volkseigene: “Russen houden niet van reclame. Houdt u die betaalde zendtijd maar”, heeft Javlinski, volgens een tv-bestuurder gezegd, en ging op tournee door de provincie.

Een betrekkelijk geringe aanwezigheid op de televisie lijkt in het geval van Javlinski zin te hebben. Hij was al bekend, dankzij vroegere tv-uitzendingen. Wie nu een positieve, rustige en genuanceerde boodschap moet verkopen, zoals Javlinski, kan zich maar beter even verre houden van het tv-geweld, om de zeer humeurige stemming in het land niet verder te verzuren. Wie democratisch wil stemmen, maar genoeg heeft van het gedram van Gaidars partij, komt al gauw uit bij Javlinski. Die kan daarom beter rustig afwachten.

Dat neemt niet weg, dat de televisie in een verkiezingscampagne de doorslag geeft, in dit land van tien tijdzones breed. Dat waren alle deelnemers aan de verkiezingen zich van begin af aan bewust. Helaas werd dat besef door de meeste partijen en blokken uitsluitend kwantitatief vertaald, volgens goed communistisch gebruik: 'Hoe meer onze koppen op het scherm zijn, hoe beter', dachten de leiders. En juist voor de democratische partijen bleek dat niet op te gaan.

President Jeltsin zelf heeft zich ook misrekend: 'Hoe vaker iemand op de televisie zegt dat de nieuwe grondwet geweldig is, des te groter de kans dat de mensen naar het referendum komen en 'ja' zeggen tegen de constitutie', beweren de mannen van zijn apparaat. De president hecht er nog meer aan dat de kiezers op 12 december 'ja' zeggen tegen zjn nieuwe grondwet dan dat ze pro-democratisch stemmen. Maar de propaganda voor de grondwet wordt ongehoord knullig gevoerd: pas vorige week werd ontdekt dat een paar honderdduizend exemplaren van de grondwet misschien niet genoeg is voor een land met honderd miljoen kiezers. De overgrote meerderheid van de kiezers heeft nog steeds geen idee wat er in het stuk staat.

Vervolgens poogden Jeltsin en zijn trouwste paladijn, minister Sjoemeiko van Perszaken, partijen en kandidaten de mond te snoeren, die oproepen tegen de grondwet te stemmen of het referendum te boycotten. Die pogingen kunnen alleen als anti-propaganda tegen de grondwet worden opgevat. En zo werkten ze ook. Intussen staat het iedereen nog steeds vrij de ontwerpgrondwet de grond in te boren. Voor de verdediging van het stuk draaft iedere avond een heel leger rechtsgeleerden voor de camera op. Maar de kijker slaapt allang.

Kortom, de 'democaten' hebben zich met hun ondemocratisch media-offensief in de eigen staart gebeten, moet televisie-socioloog Vsevolod Viltsjek constateren. Zijn dienst verricht stelselmatig representatieve peilingen onder tv-kijkers in de grote industriesteden van Rusland. “De democraten komen er de laatste dagen steeds zwakker voor de staan, in het bijzonder Ruslands Keuze. Wat de grondwet betreft, hoe meer er gehamerd wordt op de plicht 'ja' te zeggen des te groter de kans dat de mensen niet op komen dagen en des te groter de kans dat de grondwet het niet haalt.” Viltsjek zegt het met spijt, want zijn sympathie ligt duidelijk bij Jeltsin, de grondwet en de 'democaten'.

De extreem-nationalistische en populistische kandidaat Zjirinovski groeit in de peilingen van Viltsjek met de dag. De socioloog geeft het voorbeeld van een grote Siberische mijnstad (Kemerovo) waar Zjirinovski begin deze week 12 procent van de kijkers achter zich bleek te hebben geschaard, terwijl Ruslands Keuze het moet doen met 8 procent en Javlinski met 5. “Ik hou mijn hart vast voor de democratie”, zegt Viltsjek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden