Recensie

George Orwell raakte in de loopgraven van Catalonië langzaam gedesillusioneerd

null Beeld AP
Beeld AP

George Orwell vocht mee in de Spaanse burgeroorlog, en schrijft in het heruitgegeven 'Saluut aan Catalonië' sappig over Catalonië anno 1938, waar de ruwe werkelijkheid al snel weinig heel laat van revolutionair elan.

Toen George Orwell in 1946 naar het afgelegen Schotse eiland Jura verhuisde, had hij daar verschillende redenen voor. Natuurlijk wilde hij weg uit het drukke Londen met zijn telefoons, journalisten en andere inbrekers in de privacy die het hem moeilijk maakten om '1984' af te ronden, maar hij dacht zo ook aan de moordaanslag te kunnen ontsnappen die hij al tien jaar verwachtte. De reden voor die angst is te vinden in 'Saluut aan Catalonië', het nu heruitgegeven autobiografische relaas dat Orwell schreef over zijn aandeel in de Spaanse burgeroorlog.

Net zoals veel andere Europese intellectuelen voelde hij zich geroepen om de Spaanse democratie te gaan verdedigen tegen de nationalisten van Franco, en net zoals zij keerde hij na een tijd volstrekt gedesillusioneerd terug naar huis. Toch begon het allemaal goed. Orwell arriveerde in december 1936 in revolutionair Barcelona. Dit is de eerste echte arbeidersstad, dacht hij: er bestonden geen meneren en mevrouwen, de mensen spraken elkaar aan met 'kameraad'. Het geven van fooien was verboden en alle auto's waren voortaan openbaar vervoer.

Kinderen van de romantiek waren de Catalaanse nationalisten die in 1930 een overeenkomst sloten met de Spaanse republikeinse partijen. De vergaande industrialisering had de regio welvarend gemaakt. Als de catalanistes de nakende verkiezingen wonnen, zou autonomie mogelijk worden. En aldus geschiedde. De republikeinen wonnen in het overgrote deel van Spanje en de linkse nationalisten in Catalonië.

Op 14 april 1931, een paar uur voor in Madrid de tweede republiek Spanje boven de doopvont werd gehouden, riep men in Barcelona de Catalaanse Republiek uit.

Burgeroorlog

Vijf jaar later ontketenden de Spaanse nationalisten, aanhangers van Franco, een burgeroorlog, uit angst voor het opkomende communisme en anarchisme, maar ook omdat de republikeinse regering volgens hen te veel macht had gegeven aan de regionale nationalisten van Catalonië en Baskenland. Zij wilden de klok terugdraaien en de regionale overheden afschaffen.

Op het moment van Orwells aankomst in Barcelona stonden Spaanse en Catalaanse nationalisten lijnrecht tegenover elkaar, waarbij die laatsten officieel aan de macht waren. Een beetje bij toeval sloot Orwell zich aan bij de marxistische POUM. Hij droomde van een glorieuze strijd tegen de fascisten van Franco, maar dag na dag brak de realiteit steeds meer door de mythe heen. Het revolutionaire Spanje bleek smerig, onwetend en amateuristisch.

Tijdens de opleiding tot soldaat werd er vooral gemarcheerd, en pas toen Orwell aan het front was, kreeg hij een geweer; een roestige Mauser uit 1896. Hij kwam terecht in een loopgraaf op een berg en als hij goed keek, zag hij zevenhonderd meter verderop de vijand zitten, ook op een bergtop, met tussen hen in een ravijn. Zijn frontsector beschikte over vier loopgraafmortieren met vijftien granaten elk, maar omdat die zo kostbaar waren, werden ze vijf kilometer achter het front bewaard.

Dus schreeuwden de marxisten en de nationalisten maar naar elkaar: 'Vuile fascist', riep de een, waarop de ander repliceerde met 'smerige landverrader'. "Dit is geen oorlog", merkte Orwells Belgische commandant Georges Kopp op, "dit is een komische opera met zo nu en dan een dode."

Teleurstelling

Orwell beschrijft het aanvankelijk allemaal heel sappig en licht ironisch, maar stilaan wordt zijn toon sarcastischer, en dat heeft alles te maken met zijn teleurstelling in de communisten. In plaats van een coalitie aan te gaan met de anarchisten en de POUM, verraadden ze die, en bleken ze alleen schatplichtig te zijn aan hun wapenleverancier, de Sovjet-Unie. De POUM collaboreerde met Franco, zeiden ze. Ze slaagden er zelfs in de organisatie verboden te krijgen, waarna alle strijders en sympathisanten verdwenen en in het beste geval ergens in een cel weer opdoken. Orwell diende te rennen voor zijn leven en wist het veilige Frankrijk te bereiken. De communisten zouden hem nog jarenlang blijven bedreigen en achtervolgen, tot op zijn Schotse eiland, zo vreesde hij.

'Saluut aan Catalonië' wordt gezien als een van de beste literaire beschouwingen over de Spaanse Burgeroorlog. Orwell schrijft niet alleen heel beeldend over het dagelijks leven in Barcelona en in de loopgraven, hij geeft ook een gedetailleerd en geïnformeerd beeld van zowel de Spaanse als de Europese politieke situatie van dat moment. En dat ook nog eens in een bijzonder toegankelijke en hedendaags aanvoelende taal. Wat je nu vooral bijblijft is hoe politiek bewust de Catalanen altijd al geweest zijn, en waarom dat zo is.

In Catalaans-nationalistische kringen begaf Orwell zich niet, daar in Barcelona. Het saluut dat hij in zijn boek brengt is bedoeld voor het Catalonië dat volgens hem had kunnen bestaan als de linkse krachten zich tegen Franco hadden verenigd. Indirect biedt dit verslag echter ook een saluut aan het onafhankelijke Catalonië dat slechts een heel kort leven beschoren was. Zowat het eerste wat Franco deed toen hij in 1939 aan de macht kwam, was immers het ontbinden van de Generalitat de Catalunya, het regionale parlement.

George Orwell - Saluut aan Catalonië
Vert. Aad Nuis. De Arbeiderspers; 288 blz. € 24,99

Lees al onze boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

null Beeld RV
Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden