Gentechnologie / Smakelijk genen

Met de gentechnologie heeft de veredelaar ongekende mogelijkheden in handen gekregen. Hij kan naar believen bruikbare genen in zijn producten bouwen. Vraag is of de consument die wil slikken. In de aanloop naar het maatschappelijk debat over gentechnologie en voeding, scharen we ons aan tafel en laten de culinaire hoogstandjes van de wetenschap opdienen. Zesde gang: Koffie met huisgemaakte taart.

Allemaal koffie? Aan het eind van de maaltijd komt de ober met de al verwachte vraag en het antwoord laat dan ook niet op zich wachten. Vier gewone koffie en twee decafé noteert de man, waarbij vijf disgenoten de smakelijk uitziende huistaart nemen met een keuze tussen chocola en vruchten. De zesde gast prefereert een cognac.

Zouden de twee decafé-drinkers zich realiseren dat hun koffie is verkregen met behulp van een energievretend proces waaraan chemicaliën te pas komen? Die chemicaliën moeten weer worden uitgewassen voordat de bonen worden gedroogd en gebrand. Door dat wassen gaan smaakcomponenten verloren. Reden voor de koffie-industrie om met het inbouwen van vreemde genen de boon aan de plant al cafeïnevrij te krijgen. Het zal volgens de huidige planning nog jaren duren voor deze gen-koffie op de markt komt.

Bakkerijproducten waarmee de taart wordt gefabriceerd bevatten al enige tijd ingrediënten die met behulp van gentechnologie zijn vervaardigd. Dat geldt tevens voor taartvullingen als chocola. Hoewel nog niet toegelaten, zijn ook vruchten steeds meer onderwerp van experimenten. Recent zijn Spaanse biologen erin geslaagd sinaasappelbomen met behulp van genen van de zandraket (een onder biologen zeer populair plantje, waarvan de genetische code volledig in kaart is gebracht) zes maal zo snel te laten groeien. En ook met druiven, basis van wijnen en cognac, worden inmiddels gentechnologische proeven genomen.

Het ligt aan de kok of er gentech-voeding in zijn keuken wordt bereid. In de toekomst wordt 'gentech-vrij' wellicht een manier om je als restaurant te onderscheiden, maar de chef geeft daar nu weinig ruchtbaarheid aan en de klant is niet gewoon ernaar te vragen. Volgens voorzitter John Broekhuis van de VAI, de koepel van de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie, wordt de consument niet koud of warm van gentechnologie. Hij vindt het iets voor actievoerders en ziet de zin van een publiek debat niet in. Uit onderzoeken van de Europese Unie blijkt echter dat de bezorgdheid over gentechnologie in voeding wel degelijk toeneemt. Nederland loopt daarbij niet voorop, maar Grieken, Duitsers, Fransen en Britten staan in meerderheid negatief tegenover genetisch veranderde voeding.

De helft van de Nederlanders is onverschillig over het gebruik van gentechnologie, zegt de jongste Eurobarometer. Dat betekent dat de andere helft dat niet is. Voor een supermarktconcern als Albert Heijn -met een marktaandeel van 28 procent marktleider in Nederland- is dat reden geweest om van zijn toeleveranciers te vragen om in ieder geval voor het huismerk twee gescheiden ketens te verzorgen, waarvan er een dus gentech-vrij moet zijn. Scheiden is niet mogelijk, zei de industrie. Om de supermarktketen niet tegen de haren in te strijken ging de industrie op zoek naar gentech-vrije ingrediënten. En zo had het verzoek van AH een onbedoeld gevolg: de huismerken bevatten geen genetisch veranderde ingrediënten. In navolging van AH gingen A-merkfabrikanten als Unilever en Campina Melkunie -in vele gevallen ook de leveranciers van de huismerken- gentechvrije producten op de schappen zetten. Want een etiket 'Gemaakt met behulp van gentech' durft geen fabrikant aan, gezien de commotie in Europa. Broekhuis van de VAI geeft toe dat Albert Heijn, de ogen en oren van de consument, oppermachtig is: ,,Wat zij wensen gebeurt gewoon''.

Vreemd genoeg erkent Albert Heijn, bij monde van hoofd kwaliteit dr. Simone Hertzberger, dat de consument nauwelijks om maatregelen vraagt tegen gentechnologie. ,,Wij krijgen per week 10000 vragen van klanten en filialen over van alles en nog wat. Gentechnologie komt bijna nooit aan bod. Het leeft niet. Zo'n 4 van de 10000 vragen gaan erover. Dat is 0,04 procent.''

Waarom eist Albert Heijn dan gescheiden voedselketens van de industrie? Hertzberger: ,,Wij zijn in principe niet tegen die techniek, maar ik had de sterke indruk dat keuzevrijheid van de consument ver van het bed van de voedingsmiddelenindustrie stond. Ik heb er niet van kunnen slapen, dat dreigende gebrek aan keuzevrijheid. Kijk, veiligheid is geen heet hangijzer. Duizenden experts overal ter wereld zijn bezig met gentechnologie en relevante tests. Als er een besluit wordt genomen over toelating van levensmiddelen gaan wij ervan uit dat het grondig is gebeurd. Bovendien overtuigen wij onszelf ervan of hetgeen wordt aangeboden ook veilig is. Dat laten we niet over aan de overheid. En als er bij ons, of bij de overheid of bij andere betrokkenen ook maar de geringste twijfel is over de veiligheid van voeding gaat het van de schappen.''

Het volgende probleem is dan: willen we het wel hebben?

,,Ik ga ervan uit dat onze klanten goed geïnformeerde lieden zijn. Zij volgen wat wij doen. Wij moeten dus informatie geven, dan kan de klant een keuze maken. Die keuzevrijheid gaat ons boven alles.'' Sinds januari zijn nog slechts zeventien van de 4500 AH-huismerkproducten met gentech-ingrediënten gemaakt. Daarvoor waren dat er duizend.

Greenpeace vindt keuzevrijheid mooi, maar die is ondergeschikt aan de milieubelangen, zegt coördinator gentechnologie Geert Ritsema van Greenpeace Nederland: ,,Die zijn niet veilig gesteld met de keuzevrijheid van de consument. Ik zou een vergelijking willen maken met de keuze tussen gelode benzine en de loodvrije soort. Die laatste werd gesubsidieerd door de overheid vanwege dat milieubelang en is nu de enige die er te koop is. Geen consument die daarover klaagt. Zo moet het ook met gentechnologie en voeding, weg ermee. De overheid moet zwaar inzetten op alternatieven zoals de milieuvriendelijke biologische landbouw.''

Greenpeace werd door de onbedoelde gevolgen van de eisen van de supermarkten op zijn wenken bediend. In de rest van Europa is iets dergelijks gebeurd. De hang naar keuzevrijheid bij de machtige supermarkten heeft dus geleid naar een bijna gentech-vrije voedselvoorziening. Nu sinds kort in de EU etikettering van gentech-voeding verplicht is en bijna geen fabrikant het in zijn hoofd haalt alsnog gentech-voeding op de markt te brengen, kun je concluderen dat de eerste generatie gentech-levensmiddelen is mislukt.

Algemeen wordt gesteld, zowel door de overheid, door de boeren als ook door de industrie zelf, dat de gentech-industrie aan de verkeerde kant van de productiekolom is begonnen met de introductie van de nieuwe technologie. Niet op de boer maar op de consument had de industrie zijn haar moeten richten. Als men de consument producten had voorgeschoteld met duidelijke voordelen in prijs en kwaliteit, dan was de techniek minder omstreden geweest.

De industrie is bij de boer begonnen. Maar hoe zit het met diens voordelen? In Europa staan niet of nauwelijks commerciële gentech-gewassen op het land. In de VS, Argentinië, China en andere landen des te meer. Volgens Rosemarie Watkins, directeur van de American Farm Bureau Federation, de grootste boerenlobby van het land, hebben de Amerikaanse boeren baat bij het gebruik van genetisch veranderde zaden. Zij ziet ook geen vermindering van het gebruik van gentech-zaden in de Amerikaanse landbouw, zoals sommigen beweren. ,,Er zijn geen aarzelingen op dit punt. Het gebruik zal blijven groeien. Onze boeren houden van dat spul. Het geeft hen veel voordelen zoals minder chemicaliën, hogere gewaskwaliteit, brandstofbesparing omdat je minder hoeft uit te rijden, ze houden meer tijd over.''

Anderzijds erkent Watkins dat de boereninkomens slechts mondjesmaat profiteren. Genetisch veranderde zaden en de daarbij benodigde chemicaliën zijn duurder. Ook erkent zij dat de Amerikaanse consument ver af staat van de boeren en zijn bezigheden. ,,Ik begrijp hun angst om voeding en de groeiende zorg om gentechnologie. Wij worstelen dus met de vraag hoe de boer en het publiek bij elkaar te brengen en elkaar de voordelen van die techniek te vertellen.''

De Europese Commissie deed vorig jaar onderzoek naar de mogelijke voordelen van gentechnologie voor de landbouw. Daaruit blijkt dat wereldwijd op 42 miljoen hectare land genetisch veranderde gewassen staan. De VS voert de lijst aan met een aandeel van zeventig procent, gevolgd door Argentinië (veertien procent), Canada (tien procent) en China (vier procent). Europa doet met 0,03 procent niet mee. Soja neemt ruim de helft van de 42 miljoen hectare voor zijn rekening, maïs ruim een kwart en verder zijn koolzaad, aardappels, katoen en tabak de belangrijkste gengewassen.

De keuze van boeren in Noord-Amerika en Argentinië voor genzaden en -gewassen is ingegeven door de verwachte winst. In de EU-studie is die winst niet erg duidelijk. De kosten van de genzaden zijn tussen de drie en 35 procent hoger. De kosten van onkruidbestrijding daarentegen zijn fors lager, behalve voor maïs. Wat de opbrengsten betreft wisselt het beeld; soja schommelt tussen twaalf procent minder opbrengst of vier procent meer, voor gentechnologie levert een meeropbrengst op van drie tot negen procent, en koolzaad kan elf procent minder opbrengen maar ook 79 procent meer.

Die cijfers wijzen niet bepaald op een wondertechniek. Tevredenheid moeten de boeren op het Amerikaanse continent putten uit de grotere flexibiliteit en de besparing in arbeidsuren, zegt de studie.

In Europa zullen boeren niet zo snel overgaan op grootschalig gebruik van gentechgewassen. Dit ligt niet alleen aan de fijnmazige landbouw op dit continent, tegenover de enorme oppervlaktes aan boerenland in de VS, maar vooral aan de aversie bij de consument en de rol van de supermarkt. Door de voedselschandalen van de laatste jaren is de boer beducht voor zijn imago. Nu, tegen de trend in, toch overstappen op gentechnologie zal hem geen goed doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden