Genot, gewin en gemak

“Er is een nieuw Atheens tijdperk van democratie aangebroken”, sprak vice-president Al Gore bijna twee jaar geleden in jubeltoon toen hij zijn plannen ontvouwde voor de aanleg van een elektronische superhighway. Geen snelweg voor auto's, maar voor digitale informatie die interactief en met de snelheid van het licht alle uithoeken van het land zou kunnen bereiken.

Ook in Nederland stijgt de opwinding over de elektronische snelweg. Zelfs de koningin sprak er over in de Troonrede. In brede kring overheerst vooral het gevoel 'er bij te moeten zijn'. Wie nu niet meedoet vist achter het net, zó snel gaan de ontwikkelingen. Dat gevoel wordt nog eens versterkt door een hype in de media, waaronder een vorige maand uitgezonden avondvullende programmareeks van de VPRO waarin mediawatchers met glazige blik in de ogen de hele wereld al zagen digitaliseren.

Er lijkt een hele nieuwe cultuur te ontstaan. Telecommunicatie is niet meer uitsluitend het domein van de snelle managers in nette pakken, maar meer en meer van de alternatieve technofreaks en cyberpunks. De trendsetters zijn vaak jong, van het mannelijk geslacht, lezen het multimediablad Wired en dragen veelal paardestaarten of baseballpetten.

Ted Lindgren, directeur van NL-net, de Nederlandse aanbieder van computerverbindingen voor het wereldwijde Internet, wordt sinds de VPRO-serie overspoeld door aanvragen. En niet alleen van informatieverwerkende bedrijven, maar ook 'uit heel onverwachte hoek'. Voor Lindgren, wiens bedrijf in een paar jaar tijd uitgroeide tot een van de grootste providers van het land, gaat het allemaal niet snel genoeg. Als Nederland niet oppast, dreigt het in de achterhoede te belanden. Hij zou het liefst morgen nog kabels met een capaciteit van twee megabit tot aan zijn voordeur zien lopen. Volgens de directeur strategie van PTT Telecom, J.W.M. Zegveld, valt het allemaal mee: “We moeten nog maar zien in hoeverre de consument bereid is te gaan betalen voor al die extra voorzieningen.”

Voor commotie over de komst van een digitale snelweg is het eigenlijk wat laat. Hij ligt er in feite al, althans voor een deel. De PTT heeft op dit moment al zo'n 1500 kilometer glasvezelkabel in de grond liggen, waardoor grote hoeveelheden digitale informatie met topsnelheid worden vervoerd. Daarnaast zijn er al jaren alternatieve glasvezelnetten, onder meer van de Nederlandse Spoorwegen, de nutsbedrijven en het ministerie van defensie, gereed. Vooralsnog mogen deze private networks alleen voor interne communicatie worden gebruikt, maar dat gaat veranderen. Vanaf volgend jaar kunnen ook andere bedrijven hun netwerken aanbieden op de telecommunicatiemarkt en zal de PTT haar positie als exclusieve aanbieder verliezen. In 1998 zal de PTT bovendien, in navolging van Europese richtlijnen, het monopolie op spraakdoorgifte kwijt raken. Daarmee komt een einde aan de jarenlange alleenheerschappij van de PTT op de Nederlandse telecommunicatiemarkt. De PTT zelf blijft er stoïcijns onder. “Die concurrentie is goed”, zegt Zegveld. “Je blijft altijd iets missen als de klant geen keuze heeft.”

Want een echte keuze heeft een bedrijf als NL-net tot nog toe nooit gehad. Lindgren: “Jarenlang was de PTT de enige waar we terecht konden voor onze huurlijnen. Ze konden daarvoor rekenen wat ze wilden. Voor een aansluiting van twee megabit, die wij als grootverbruiker zeker nodig hebben, betalen wij 50.000 gulden aansluitkosten en dan ook nog eens tussen de 10.000 en 16.000 gulden per maand aan gebruikskosten. Die bedragen staan niet in verhouding tot de werkelijke kosten die PTT daarvoor moet maken.”

Ook onderzoeksbureau McKinsey constateerde zo'n twee jaar geleden al dat er op de Nederlandse telecommunicatiemarkt sprake was van 'enkele voor het bedrijfsleven belangrijke lacunes'. Concurrentie zou de beste manier zijn om deze lacunes weg te nemen. Een liberalisering van de markt, waarbij wettelijk ruimte gecreëerd zou worden voor een tweede aanbieder, was volgens de overheid dan ook een logische stap. Het opzetten van zo'n alternatief netwerk is, volgens Lindgren, bovendien vrij simpel: “Er liggen al kabels in de grond die zo daarvoor gebruikt kunnen worden. Langs alle spoorlijnen van de NS liggen al glasvezelkabels, het energiebedrijf heeft kabels in de grond liggen en niet te vergeten de kabelexploitanten, die misschien wel het belangrijkste traject in handen hebben, van de backbone tot in de huiskamer van de consument.”

Een samenwerkingsverband tussen deze drie partijen is dan ook in de maak. Als de onderhandelingen naar wens verlopen, zal het consortium onder de naam Enertel in de loop van volgend jaar zijn diensten gaan aanbieden op de Nederlandse markt.

Belangrijker dan het verhaal over 'de kabels en de draden', vindt Zegveld, is de vraag waar de digitale snelweg in de toekomst voor gebruikt zal worden. “Welke meerwaarde hebben wij de consument te bieden?” Interactief teleshoppen, de NS-reisplanner of het digitale telefoonboek raadplegen is leuk, maar is men ook bereid om daarvoor extra te betalen? Zegveld: “Want dat zal zeker het gevolg zijn van de digitale snelweg: voor alle informatie zal straks betaald moeten worden en de Nederlander is dat niet gewend. Er zal dus eerst een omslag moeten komen in de manier van denken bij de consument.”

Voor een heleboel interactieve diensten is bovendien een verbinding via het gewone telefoonnet (met behulp van datacompressie en in combinatie met de coax-kabel van het kabelnet) ook al toereikend. Zegveld: “Zodra je het over de digitale snelweg hebt, denkt iedereen meteen aan glasvezel tot in de huiskamer. Het is de vraag of die behoefte bij de consument bestaat.” Op dit moment is het volgens Zegveld dan ook vooral een kwestie van pilotten en consumer based innoveren.

Zegveld: “Bij PTT Telecom denken we niet aan een revolutie, maar veel eerder aan een evolutie. Het grootste manco bij het denken over de toepassing van een digitale snelweg is, dat men zich op dit moment nog moeilijk kan voorstellen wat interactiviteit precies inhoudt. Wij zijn nog steeds gewend om elke avond klokslag acht uur voor de tv te gaan zitten voor het journaal. Men begrijpt niet dat het hele idee van een tv-uitzending zal veranderen, dat er geen acht-uur journaal meer zal zijn, omdat je voortaan zelf zult bepalen op welk tijdstip je iets wilt bekijken.”

Om de mogelijkheden van interactieve dienstverlening te onderzoeken, zijn verschillende kabelexploitanten op dit moment al voorzichtig aan het experimenteren. Zo zal kabelexploitant Casema (voor 76 procent in handen van KPN, het moederbedrijf van PTT Telecom) begin volgend jaar betaal-tv via de kabel aanbieden. Daarbij kan de kijker, door middel van een speciale decoder, zijn eigen programmapakket samenstellen en eens per maand afrekenen voor het aantal programma's dat hij of zij heeft bekeken.

Daarnaast is Casema bezig met de ontwikkeling van de volgende stap, het zogenaamde video on demand, waarbij abonnees een programma kunnen bestellen, dat ze vervolgens 'thuisgestuurd' krijgen op het door hen gewenste tijdstip. Ook nutsbedrijf Edon (eigenaar van zowel lokale kabelnetten als het energiebedrijf) zal in samenwerking met het bedrijf Multichoice (een dochter van abonneezender FilmNet) in noordoost-Nederland op korte termijn betaal-tv invoeren.

De kabelexploitanten worden in hun voorzichtige stapjes voorwaarts tot nog toe aan de leiband gehouden door de Mediawet. Die verbiedt het hun om programma's te verzorgen. “De kabelexploitant mag niet de rol van de omroep overnemen”, zegt een woordvoerster van het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschappen (OCW). Casema zal zich daarom beperken tot het verzorgen van de infrastructuur. De keuze van de films laat het bedrijf over aan de partners in dit project: Philips, het Amerikaanse entertainment-bedrijf Graff en KPN.

Maar er zijn ook heel andere toepassingen mogelijk. Opnieuw Casema heeft in Vianen een experiment lopen, waarbij mensen zich kunnen laten aansluiten op een interactief inbraakbeveiligingssysteem. Speciale contactpunten in huis worden dan via de 'butler', een soort huiscentrale, gekoppeld aan het kabelnet, dat vervolgens weer in verbinding staat met een centraal meldpunt. De Friese kabelexploitant 'Tele Kabel' heeft interactieve taalcursussen in de aanbieding, die met behulp van een uitgebreide afstandsbediening vanuit de huiskamer kunnen worden gevolgd. Eerder al experimenteerde 'Tele Kabel' met het aanbieden van interactieve diensten over de kabel. Toen bleek dat vooral computerspelletjes, de E-mail service (persoonlijke berichten versturen) en de 06-achtige 'roze' nummers het goed deden. J.O. Offringa, projectleider bij 'Tele Kabel': “Omdat het destijds om een experiment ging, hebben we er bewust voor gekozen om er geen 'pretpakket' van te maken. Maar het is duidelijk dat je het met alleen pure informatie niet redt. Als aanbieder moet je er altijd voor zorgen dat de drie G's in je pakket zitten: genot, gewin en gemak.” Ook Casema-voorlichter Van der Laan maakt zich geen illusies: “Speelfilms, sport, popconcerten en porno, dat is het eerste waar de consument naar vraagt.”

Waar de digitale snelweg uiteindelijk voor gebruikt zal worden, is dan ook vaak een punt van discussie. Lindgren: “Als het dezelfde kant opgaat als bij 'Internet', zal naast de pure informatie het aanbod van entertainment, spelletjes en erotica een grote vlucht nemen. Ongeveer een derde van de 'Internet-nieuwsgroepen' is daarmee nu al gevuld.”

Met het oog op deze ontwikkeling maken velen zich zorgen over de exploitatie van de digitale snelweg. In de Verenigde Staten investeren grote allianties van telecombedrijven, computerspelletjes-fabrikanten en entertainment-producenten op dit moment al vele miljoenen in de aanleg van een digitale snelweg. De angst bestaat dat deze multimedia-conglomeraten, omdat ze zowel aanbieder als doorgever zijn geworden, gaan bepalen wie er op de snelweg mag. Op dit moment komt het daar al voor dat lokale kabelexploitanten weigeren om de BBC Worldservice in hun pakket op te nemen, omdat Ted Turner (eigenaar van CNN, een van de grote concurrenten van de BBC Worldservice) aandeelhouder is bij de kabelbedrijven.

De vraag is dan ook of exploitanten van de digitale snelweg wettelijk verplicht moeten worden om bepaalde basisdiensten door te geven. “Daar zijn we nog niet helemaal uit”, bekent een woordvoerder van het ministerie van verkeer en waterstaat, dat de vergunningen verleent voor nieuwe aanbieders. “In het verleden gaven kabelexploitanten alleen tv-programma's door. Maar de kabel kan veel meer. In de toekomst zal het steeds meer gaan om een integratie van diensten. Dan heb je het niet alleen over het doorgeven van beeld en geluid, maar over het zakelijke dataverkeer, beeldtelefoon, en noem maar op. De Mediawet is daar in feite nog niet op ingesteld. Daarin wordt alleen gesproken van een verplichting ten aanzien van het doorgeven van Nederland 1, 2 en 3. Waar de kabelexploitant zich verder mee bezighoudt, dat wordt op dit moment per gemeente bepaald.”

Een hele ander vraag is, wie er straks toegang zal krijgen tot de digitale snelweg? In het verleden had de PTT, als staatsbedrijf, de verplichting om iedereen die daarom vroeg van een telefoonaansluiting te voorzien, ook een afgelegen boerderij op Schiermonnikoog. Voor een aansluiting op de digitale snelweg ligt dat anders. De kabelexploitanten zullen hierbij een cruciale rol spelen, omdat zij vooral de 'op- en afritten' naar de snelweg zullen verzorgen. En hoewel Nederland een van de dichtstbekabelde landen in de wereld is, heeft zes procent van de Nederlandse huishoudens nog steeds geen aansluiting op het kabelnet. Lindgren: “In praktijk zal dat betekenen dat iemand die te ver afgelegen woont, geen aansluiting krijgt. Commercieel oninteressante gebruikers zullen buiten de boot vallen. Ook 'NL-net' maakt geen 'inbelpunt' op Terschelling of in de Achterhoek. Inbelpunten komen alleen daar waar commercieel gezien voldoende klanten zitten. Dat is nou eenmaal de werking van de markt.”

De hele ontwikkeling kan nog veel meer gevolgen krijgen voor de 'gewone' gebruiker. Groot-Brittannië is wat dat betreft een voorbeeld, dat als waarschuwing kan dienen. Naast het voormalige staatsbedrijf British Telecom werd daar in '82, net als in Nederland, een tweede telecom-exploitant toegelaten: het op de zakelijke markt gerichte Mercury. Het gevolg was dat de tarieven voor de interlokale gesprekken en het zakelijke dataverkeer weliswaar omlaag gingen, maar dat de lokale gesprekstarieven, om die kosten te compenseren, bijna verdubbelden. Die politiek bleek geen stand te kunnen houden. Binnen twee jaar moest de overheid de markt alsnog vrijgeven. Ook in Nederland bestaan twijfels over de overlevingskansen van de door de overheid voorgestane oplossing met PTT Telecom en Enertel. Lindgren: “Als er in Nederland sprake zal zijn van een echte concurrentie tussen deze twee, dan zullen de prijzen voor een groot aantal diensten moeten instorten.” Of dat in de toekomst ook zal gebeuren waagt Lindgren te betwijfelen. “Waarschijnlijk stuurt de overheid aan op een situatie, waarbij de twee aanbieders elkaar niet te veel voor de voeten zullen lopen.” Stilzwijgende prijsafspraken over de tarieven en een verdeling van de markt (PTT Telecom voor de consumentenmarkt en Enertel voor de zakelijke markt) liggen voor de hand. En daarmee heeft de 'gewone' gebruiker in feite veel verloren, maar weinig teruggekregen.

Zal de digitale snelweg inderdaad de Atheense democratie opleveren waar Al Gore het over had? Sommigen hebben nu de hoop al opgegeven. In de VPRO-gids van afgelopen week staat een advertentie van een van de afhakers: 'Genoeg van de digitale snelweg? Neem dan nu een afslag naar onze erotische show voor thuis op uw PC.' Na overmaking van 24,95 gulden krijgt men een schijfje voor erotisch plezier 'discreet thuis gestuurd'. Niet via de digitale snelweg, maar gewoon per post.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden