'Genoeg is genoeg', maar niet voor teleurgestelde PVV in de Staten

Geert Wilders staat de pers te woord na de eerste exitpoll woensdagavond bij de Provinciale Verkiezingen Beeld anp
Geert Wilders staat de pers te woord na de eerste exitpoll woensdagavond bij de Provinciale VerkiezingenBeeld anp

De uitslag van de verkiezingen is voor de PVV niet het duidelijk 'nee' tegen het kabinet geworden waarop partijleider Geert Wilders gehoopt had. Bovendien is de PVV ook niet de grootste fractie geworden in de Eerste Kamer. Een aantal mogelijke oorzaken van de uitgebleven winst op een rij.

Hij had het graag anders gezien, maar de campagne onder de slogan 'Genoeg is genoeg' is niet genoeg aangeslagen. Op enig moment afgelopen nacht leek het er zelfs op dat Geert Wilders zijn vierde verkiezingsnederlaag op rij zou halen. Hij zei over de uitslag gisteravond (op basis van de exitpolls):"Teleurstellend dat we een licht verlies lijden en dat de opkomst erg tegenvalt, waar de PVV altijd veel last van heeft."

Omgerekend naar de Eerste Kamer heeft de PVV gisteren 9 zetels behaald, een verlies van 1. In Statenzetels zitten PvdA, SP, PVV en D66 elkaar op de hielen met rond de 60 zetels, een kleine 30 zetels achter de winnaars CDA en VVD. De PVV deed vier jaar geleden voor het eerst mee aan de Statenverkiezingen. Toen was er klinkend succes, ze werd meteen de vierde partij in de Senaat en won in de twaalf provincies in totaal 69 zetels.

Waarom lukte dat nu niet? Een aantal factoren.

De lage opkomst
Bij de Statenverkiezingen van gisteren heeft ruim 47 procent van de kiezers zijn stem uitgebracht. Dat is ruim 8 procentpunt minder dan in 2011, toen 55,9 procent van de kiezers ging stemmen. De opkomst komt in de buurt van de laagste opkomst ooit, die in 1999 werd bereikt. Toen kwam slechts 45,6 procent van de kiezers opdagen. Vóór 1999 was de opkomst bij Statenverkiezingen altijd meer dan 50 procent. De PVV lijkt meer dan andere partijen te lijden onder deze lage opkomst, zoals Geert Wilders ook zelf opmerkte. Dat kan komen omdat PVV-stemmers minder stemdiscipline hebben, zeker bij Provinciale Verkiezingen. Maar die vlieger gaat niet altijd op. Zo leek de PVV in Rotterdam - waar ze de grootste partij werden - juist te profiteren van de dramatisch lage opkomst van 35,5 procent. Dat stelde althans de grote verliezer, PvdA-fractievoorzitter Leo Bruijn van de PvdA in die stad, die zich grote zorgen maakte over de geringe opkomst onder de PvdA-aanhang.

Provinciale onderwerpen boeien PVV'ers minder
De thema's waarmee de PVV kiezers naar de stembus lokt - migratie, Europa, zorg - speelden deze keer een veel kleinere rol. Deze verkiezingen hoorden te gaan over infrastructuur, waterbeheer en windmolens. Geen thema's waar de PVV op excelleert, ook al deed Wilders net als andere landelijke leiders zijn best de verkiezingen en de onderwerpen zo landelijk mogelijk te maken. Zo vlogen maandagavond Wilders en Pechtold elkaar nog in de haren in het tv-debat bij EénVandaag. Volgens campagneleiders van de partijen, die vandaag samen een Macchiavelli-ontbijt genoten, slaan de Provinciale Verkiezingen ook vooral aan bij hoogopgeleide kiezers. Daarvan heeft de PVV minder dan andere grote partijen als CDA en VVD. Overigens scoorde de SP, ook sterk onder lager opgeleide kiezers, wel goed.

Concurrentie op de populistische flank
De deelname van lokale partijen aan de Provinciale Verkiezingen verliep met wisselend succes. In Groningen scoorde het Groninger Belang heel goed, vooral in het bevingsgebied. In het Limburgse Roermond bleek de Volkspartij Limburg enorm populair. 17,4 procent van de stemmers sprak vertrouwen uit in de partij, een platform van lokale partijen waarvan de omstreden politicus Jos van Rey lijstduwer is. Dat kan ook ten koste gegaan zijn van de PVV, die bijvoorbeeld in Roermond juist verloor (15 procent waar ze vier jaar geleden 19 procent haalden). In de hele provincie Limburg, toch de thuisbasis van de PVV, haalde Volkspartij Limburg 2,4 procent en de PVV 17,7 procent, die daarmee de tweede partij werd achter het CDA. In 2011 werd de PVV hier nipt de grootste, vlak boven het CDA. In Flevoland waar de PVV ook sterk is, eindigde de partij ongeveer hetzelfde als in 2011 met ruim 14 procent van de stemmen. Toen was dat net achter de PvdA, nu met ruim een procent achter de VVD.

PVV-moeheid onder kiezers?
Sommige waarnemers zien een dalende lijn in de verkiezingsuitslagen van de PVV de laatste jaren. Zo kon de partij vorig jaar bij de Europese Verkiezingen de mooie entree van 2009 (5 zetels) niet evenaren, ze verloor er één. Toch is er geen reden voor pessimisme bij Wilders en de zijnen. Omgerekend naar de Tweede Kamer zou de Partij van de Vrijheid gisteren negentien procent van de stemmen hebben gehaald, dat was bij de laatste verkiezingen nog 15 procent.

Wilders stond niet op de lijst
O ja, tot slot nog een kleine, maar niet onbelangrijke factor. Geert Wilders zelf stond niet op de lijst van de Provinciale Staten, net als de vorige keer Dat kan toch ook net de doorslag hebben gegeven om überhaupt te gaan stemmen, stelde opiniepeiler Maurice de Hond gisteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden