Genoeg gespreksstof voor jaren borrelpraat

Adam Phillips: Het ongeleefde leven. Over de zin van alles wat niet kan. Ambo, Amsterdam.

ISBN 9789026326318; 194 blz. €18,95

De schrijver
Adam Phillips (1954) is geen filosoof maar psychoanalyticus. Hij is wel een denker, en zeker een schrijver. Hij stamt af van Poolse Joden, groeide op te midden van een grote familie met tantes, ooms, neven en nichten. Zoals Phillips zelf zei: 'Strikt Joods, maar niet gelovig'. Als psychoanalyticus werkte hij bijna twintig jaar in de gezondheidszorg. Daarna zette hij een psychoanalytische praktijk op, en werd gasthoogleraar Engels aan de universiteit van York.

Mooiste zin
'Een leven waarover je niet nadenkt is het leven vast wel waard - maar is een leven dat je niet leeft het waard om over na te denken?' Schrijvers besteden veel aandacht aan de eerste zin van hun boek, waardoor die vaak omvalt van stilistisch vernuft, topzwaar wordt, en op geen enkele manier aansluit bij wat volgt. Deze zin is zo goed, dat je eventueel de rest van het boek ongelezen zou kunnen laten. In het eerste deel van de zin verwijst Phillips naar Socrates, die stelde: een leven dat niet kritisch naar zichzelf kijkt, is het niet waard geleefd te worden. Na Nietzsche zal er niet snel een wijsgeer te vinden zijn die denken boven leven stelt. Het gedachtenstreepje maakt van Phillips opening een prachtig chiasme, een omdraaiing: '- maar is een leven dat je niet leeft het waard om over na te denken?' Je zou denken: natuurlijk niet. Philips toont in 'Het ongeleefde leven' het tegendeel aan.

Het boek
Het is weinig verwonderlijk dat een psychoanalyticus teruggrijpt op Sigmund Freud. Dat doet Phillips ook bij de verantwoording van zijn uitgangspunt. Volgens Freud is overleven voor ons, moderne mensen, niet voldoende. Wij vragen ons af: wat maakt het leven de moeite waard? Anders gezegd: welke genoegens wil ik niet missen? Phillips stelt dat we ons daarvan bewust moeten worden. We leven voortdurend in de schaduw van wat we missen. En daarover fantaseren we veel. Zo ontstaan er dubbellevens, waarin we wel onze beloftes waarmaken, onze kinderen goed opvoeden, minder gefrustreerd raken.

Het dagelijks leven frustreert ons onophoudelijk onze behoeftes te bevredigen. Daar denken we over na, en dat denken maakt die frustraties dragelijk. We hebben twee levens, een dat we leiden, en een dat we wensen. Phillips: "Onze ongeleefde levens - de levens die we leiden in onze fantasie, de levens die we ons wensen - (zijn) vaak belangrijker voor ons dan ons zogenaamd geleefde leven."

Waarom dit boek niet lezen?
Omdat het 'psychologisch geneuzel' is, zoals de criticus Carel Peeters een eerder boek van Phillips afdeed. En ook bij 'Het ongeleefde leven' dringt deze veroordeling zich op. Phillips: "Misschien zijn we continu woedend, nemen we voortdurend wraak op onszelf omdat we onszelf niet genoeg zijn, en nemen we wraak op anderen omdat ze ons nooit helemaal geven wat we willen." Ja, misschien wel, wie zal het zeggen?

Nu moet ik oppassen. Want het is goed mogelijk dat ik kwaad ben op Phillips, en met deze recensie wraak wil nemen op de schrijver. Tijdens het lezen werd ik buitengewoon jaloers op Phillips' belezenheid, en eruditie, die hij met speels gemak over de pagina's uitsmeert. Op sommige bladzijden noemt hij vier andere schrijvers die ik alleen van naam ken. Of hij verwijst aan het einde van een zin terloops naar een personage van wie ik de naam nauwelijks kan uitspreken: '...of zelfs een gek, zoals Proprisjtsjin bij Gogol'. 'Niemand wil degene zijn die het niet snapt,' schrijft Phillips ergens anders in zijn boek. Een variant: Niemand wil degene zijn die de boeken niet gelezen heeft, de schrijvers of personages niet kent. En tja, wat doe je als jíj niemand blijkt te zijn? Dan probeer je wraak te nemen.

Waarom dit boek tóch lezen
Nooit ben ik me bewust geweest van mijn ongeleefde levens. Maar ik leef ze wel degelijk, en niet één, zoals Phillips stelt, maar misschien wel tien. Zoals een vroegere vriend van mij ooit stelde: "Eigenlijk verwacht ik nog altijd een telefoontje van de bondscoach, dat hij me nodig heeft."

Hoeveel van dat soort telefoontjes verwacht u? Phillips schenkt ons gespreksstof voor jaren borrelpraat. En dat is heel wat waard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden