Genoeg gehuild, nu willen we lachen

Beiden zaten jarenlang onder de meest gruwelijke omstandigheden in gevangenissen in Burma. De een, monnik, woont nu in Maarssen. De ander, assistent van oppositieleidster Aung San Suu Kyi die momenteel Europa bezoekt, wordt in diens bovenhuis feestelijk onthaald.

Een stevige wind doet de oranje voetbalvlaggetjes tussen de gevels wapperen. Tegen de heg leunen fietsen. Langs het tegelpad naar de voordeur staan containers voor gescheiden afval. Maar binnen, onder het pannen puntdak van het huis aan de oer-Hollandse straat in Maarssen, komt Burma tot leven. Naast een altaar met een goudglanzend boeddhabeeld en witstoffen pioenrozen wisselen twee ex-politieke gevangenen herinneringen uit aan de tijd, nu 20 jaar geleden, dat ze in Rangoon achter de tralies zaten.

"Jij was diegene in de hondencel", zegt U Zawana, een 52-jarige forse monnik die sinds een half jaar in Maarssen woont tegen de 71-jarige politicus U Win Htein uit Rangoon. De hondencel is onder Burmese dissidenten de aanduiding voor het blok waar opstandige gevangenen regelmatig in eenzame opsluiting extra zwaar gestraft worden. "Ja, omdat ik zoveel van honden houdt", antwoordt U Win Htein.

Zoals veel ex-politieke gevangenen vormen de twee hun pijnlijke herinneringen om tot anekdotes. Zichtbare emoties ontbreken bij de ontmoeting. "In de gevangenis hebben we genoeg gehuild om wat we meemaakten. Nu kunnen we lachen om de verhalen die we met elkaar delen", legt U Win Htein uit. Op het geblokte vloerkleed grinnikt een tiental Burmese ballingen uit Nederland en België onwennig mee. Ook enkele van hen zaten jaren opgesloten.

Toen in 1993 de celdeur van de Insein gevangenis in Rangoon achter U Zawana dichtklapte, zat U Win Htein al ruim twee jaar opgesloten in het complex. Hij was in 1989 gearresteerd vanwege zijn werk als assistent van oppositieleidster Aung San Suu Kyi. U Zawana belandde in de gevangenis omdat hij het gewaagd had de speciale rapporteur van de Verenigde Naties te informeren over de terreur tegen de monniken.

"U Win Htein was de vip in de gevangenis. Hij zat in een apart blok, maar iedereen kende zijn naam en we vertelden verhalen over hem aan elkaar door", zegt U Zawana. "Zo hoorden we dat een legerofficier die hij van vroeger kende, hem boeken aanbood. Hij antwoordde dat hij zo'n gunst alleen wilde aannemen als alle andere gevangenen ook boeken mochten lezen. Die houding maakte diepe indruk op ons."

U Win Htein is spraakzaam en het Engels spreekt hij moeiteloos. Zijn brede diepbruine gezicht schiet makkelijk in een grijns waardoor hij op een ondeugend jongetje lijkt. U Zawana reageert bedachtzaam en verstaat het Engels mondjesmaat. Zijn linkeroog is enigszins dichtgeknepen. Dat geeft zijn gezicht soms iets treurigs.

Ondanks die verschillen zien ze zichzelf als geestverwanten, en hun band is sterker dan die van het bloed. "In de gevangenis zorg je voor elkaar en deel je voedsel, kleding, alles", zegt U Win Htein, "Wij houden meer van elkaar dan van alle anderen." U Zawana vult aan: "We zijn als een groep kraaien. Als je er een slaat, beginnen alle anderen onmiddellijk lawaai te maken."

Hun herinneringen voeren langs de beruchte Insein-gevangenis in Rangoon, de cel van het afgelegen Kathar in Noord-Burma waar U Win Htein de laatste jaren van zijn detentie uitzat en de martelcentra van de MI (de militaire inlichtingendienst). Het zijn aanduidingen die veel Burmezen rillingen bezorgen, maar de twee wisselen de termen bijna achteloos uit, alsof het bestemmingen langs een reisroute zijn.

U Win Htein kwam na ruim vijf jaar in 1995 vrij, maar hij ging nog geen jaar later voor 14 jaar achter de tralies omdat hij met buitenlandse journalisten sprak en gevoelige statistieken over de rijstproductie bekendmaakte. U Zawana zat 16 jaar gevangen. Na zijn vrijlating in 2009 bleek dat geen klooster de prominente monnik durfde op te nemen. Ook burgers waren bang om hem onderdak te bieden. Een pij mocht hij van de autoriteiten niet meer dragen en hij voelde zich verloren. Op aanraden van zijn familie ontsnapte hij in burgerkleding in een vrachtwagen naar Thailand. Daar vernam hij in 2010 hoe zijn vroegere lotgenoot U Win Htein werd vrijgelaten.

Met een uithaal in zijn stem zegt U Win Htein: "Ah, ons bestaan had zo veel wendingen." Hij gebaart naar zijn benen die onder een geblokte longyi (sarong) vandaan steken. "Als ik met andere gedetineerden van de ene gevangenis naar de andere werd overgebracht, droeg ik boeien, nu heb ik zitting in het parlement." De nieuwbakken volksvertegenwoordiger die in de recente verkiezingen een zetel won voor de Nationale Liga voor Democratie van Aung San Suu Kyi leunt achterover in de grijze fauteuil van namaakleer en hij lacht om zijn wonderlijke lot. Ook U Zawana kan zich nog regelmatig verbazen over zijn levensloop.

Omdat hij in West-Thailand, aan de grens met Burma, niet veilig was en een illegaal bestaan leidde, kreeg hij asiel in Tsjechië. Daar was vrijwel geen Burmees te bekennen. Gevluchte landgenoten haalden hem over naar Nederland te komen. Inmiddels weten ballingen uit België, Frankrijk en Duitsland de weg naar zijn bovenwoning die als tempel fungeert te vinden. Af en toe verlaat hij zijn huis voor een ochtendwandeling langs de Vecht met zijn landhuizen uit de Gouden Eeuw en weelderige groen.

"Dan zeggen mensen: kijk daar gaat de dalai lama weer." Hij schudt zijn hoofd met een mengeling van verwondering en humor. "De dalai lama", zegt hij nog eens. Of hij eenzaam is in het dorp waar zijn verschijning in roodbruine pij nog altijd bevreemding wekt? "Na zoveel jaar in de gevangenis is niets eenzaam meer."

Ondanks de frisse temperatuur reist U Win Htein rond in het uniform van zijn partij: een smetteloos wit overhemd, en een kraagloos oranjebruin jasje boven een donkere geblokte longyi. Hij is voor het eerst van zijn leven in Europa om een economisch forum bij te wonen, en familie en gevluchte collega's te bezoeken. Dat bekende dissidenten zoals hij tegenwoordig een paspoort krijgen om naar het buitenland te kunnen, is tekenend voor de prille dooi in Burma. Sinds Aung San Suu Kyi en president Thein Sein elkaar in augustus 2011 ontmoetten, hebben media meer speelruimte, zijn onafhankelijke vakbonden toegestaan en kwamen tientallen bekende politieke gevangenen vrij.

Na de overwinning bij tussentijdse verkiezingen van 1 april bezit de Nationale Liga voor Democratie van Suu Kyi (NLD) 6 procent van de zetels in het parlement. De twee reageren met argwaan op de vraag of de politieke hervormingen en de fragiele vrijheid verder zullen doorzetten. "De militairen hebben 25 procent van de zetels in het parlement en de grondwet geeft het leger grote politieke macht", waarschuwt U Win Htein. Hij is ex-kapitein in het leger en vertelt hoe hij in de kantine van het parlementsgebouw op zijn voormalige collega's afstapte. "Er is geen plek voor jou aan onze tafel. Je bent een verrader", kreeg hij te horen.

Bij het merendeel van de diaspora heerst scepsis over de hervormingen, maar toch beginnen Burmese ballingen mondjesmaat hun vaderland te bezoeken. U Zawana piekert er niet over het vliegtuig naar Rangoon te nemen: "Mijn collega's worden streng in de gaten gehouden. Het is nog lang geen rechtsstaat."

Vanaf het smalle keukenblok op de overloop komen de etensgeuren van zijn vaderland. Balachaung (een pasta van knoflook en pepertjes) thamin, versgekookte rijst en curry met kip, aardappelen en varkensvlees. Terwijl U Zawana in zijn fauteuil op gedempte toon vertelt hoe hij na zijn arrestatie werd gemarteld, zet U Win Htein zich als een pater familias aan de eettafel. Er wordt gelachen als blijkt dat hij zijn jongste dochter de vele sms-berichten op zijn mobiele telefoon laat afhandelen en ook het beantwoorden van e-mail meestal uitbesteedt. U Zawana onderbreekt zijn sinistere relaas om te zeggen dat hij internet intensief gebruikt en 4000 vrienden op Facebook heeft. "Via dat netwerk heb ik het nieuws uit Burma vaak eerder dan de radiostations", zegt hij triomfantelijk.

Zodra U Win Htein vertrokken is, doen twee Burmezen de afwas en poetsen het aanrecht tot het bovenhuis weer even smetteloos is als voorheen. Het gesprek komt op het bezoek van Aung San Suu Kyi aan Europa. Al wekenlang gonst de diaspora van de opwinding en de talloze Burmese groepen kibbelen eindeloos met elkaar over wie haar mag ontmoeten. Het is Suu Kyi's eerste terugkeer naar Europa sinds ze 24 jaar geleden haar bestaan in Oxford achterliet en een actieve rol kreeg in de Burmese politiek.

Enkele maanden na haar aankomst in Rangoon zag U Zawana haar voor het eerst spreken aan de voet van de majestueuze Shwedagon-pagode. Hij herhaalt de woorden die de meeste indruk op hem maakten. "Ons leger moet weer een leger worden dat de mensen dient in plaats van doodt." Hij maakt zich zorgen over de rol van de militairen nu volgens de laatste berichten soldaten zijn ingezet om een einde te maken aan de onrust tussen moslims en boeddhisten in het westen van Burma.

De wind jaagt koude flarden lucht door het raam naar binnen. U Zawana trekt zijn bruinrode pij dichter om zich heen en stopt zijn benen met dikke sokken onder zich. Hij vertelt hoe hij na zijn vrijlating in 2009 een cipier tegenkwam die om vergeving vroeg. Te laat, luidde zijn antwoord. "Maar voor onze regering is het niet te laat. We kunnen deze leiders nog vergeven en met elkaar het land opbouwen."

Burmese monniken: traditie van verzet
In 2007 beheersten de Burmese monniken dagenlang het nieuws. Verbaasd keek de wereld toe hoe 'de zonen van Boeddha' massaal de sereniteit van hun kloosters verruilden voor wereldse protesten in de straten.

Maar Burmese monniken hebben een lange geschiedenis van politiek en sociaal engagement. Ten tijde van de monarchieën in de negentiende eeuw fungeerden ze regelmatig als bemiddelaars tussen de koning en de bevolking. Diverse leiders uit de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Britten in de vorige eeuw waren monniken of ex-monniken. De eerste martelaar U Wizara was een monnik die in 1919 stierf in de gevangenis.

Monniken deden ook mee aan de protesten tegen het bewind in 1988. Toen de demonstraties hun hoogtepunt bereikten en het gezag hier en daar begon te wankelen, bemanden ze de stakingscentra en namen regelmatig de rechtspraak over. Nadat het leger met geweld een einde had gemaakt aan de protesten, ontkwamen honderden jongeren aan arrestatie door bescherming te zoeken in de kloosters. Ze schoren hun hoofden kaal en trokken pijen aan. Ook U Zawana zetten de poorten van zijn klooster open voor de opgejaagde jongeren.

In Burma's tweede grote stad Mandalay gingen monniken in 1990 opnieuw de straat op om te protesteren tegen de arrestaties en andere pogingen van de junta om de monnikenorde te intimideren. Ze kondigden een religieuze boycot af tegen de militairen en hun familie. De monniken weigerden te verschijnen op huwelijken, begrafenissen en andere gelegenheden waarbij zij volgens de boeddhistische principes worden uitgenodigd. Er vielen enkele doden toen veiligheidstroepen het vuur openden. Honderden monniken werden gearresteerd. In vrijwel elke pagode werden spionnen geplaatst. Er werd een wet uitgevaardigd dat er vanaf die tijd slechts één boeddhistische organisatie was toegestaan.

Na de ijzeren vuist kwam de fluwelen handschoen. De junta begon vele pagodes bij te bouwen of te restaureren en de donaties aan de monniken stroomden binnen. Leiders werden gefêteerd op tv. Dagelijks waren monniken en militairen in elkaars gezelschap te zien. Zo ontstond de grap dat de Burmese tv maar twee kleuren heeft: groen en oranje. Tot de dag van vandaag is de monnikenorde verdeeld over het al dan niet aannemen van gunsten van de militairen.

Er zijn ongeveer evenveel monniken als soldaten in Birma, zo'n 350.000 à 450.000. Naar schatting is zo'n 10 procent van de monniken politiek actief. Velen van hen zijn jong en hebben nauwe banden met de studenten of met de jeugdafdeling van de Nationale Liga voor Democratie van Aung San Kuu Kyi.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden