Genocide is politiek die loont

(FOTO JÿRGEN CARIS, TROUW) Beeld
(FOTO JÿRGEN CARIS, TROUW)

Wat is de ratio achter het afslachten van een kerk vol Tutsi’s? Is Al Bashirs optreden in Darfur niet te begrijpen, of kunnen we zijn motieven ontleden en zo beter bestrijden? Genocide is geen onbegrijpelijke ’vulkaanuitbarsting’ van geweld, bepleit de Amerikaanse politicoloog Daniel Goldhagen. De wereld kan er veel meer tegen doen.

Wat kan de wereld tegen de gesel van deze tijd – genocide - doen? Veel meer dan nu gebeurt, stelt Daniel Goldhagen. De wetenschapper en auteur is terug bij het onderwerp van zijn boek over de Holocaust, waarmee hij in 1996 furore maakte. De stelling van ¿Hitlers gewillige beulen¿ maakte heel wat los: miljoenen Duitsers, in een samenleving doordrenkt van gewelddadig anti-semitisme, participeerden in het vermoorden van joden omdat ze erin geloofden en het wilden. Goldhagen riep hiermee scherpe kritiek op; zo zou hij zich alleen richten op Duits antisemitisme als drijvende kracht. Volgens anderen vestigde Goldhagen daarentegen terecht de aandacht op de mentaliteit en de motieven van de daders, de ’gewillige beulen’.

In zijn nieuwste boek ¿Erger dan oorlog – Genocide, eliminationisme en de aanhoudende schending van de menselijkheid – breidt Goldhagen dit idee uit naar massamoorden wereldwijd, van Darfur, Cambodja en Bosnië tot Congo en Tibet.

U spreekt in uw boek over eliminatie- en eliminatie-ideologie. Wat is dat precies en hoe verhoudt zich dat tot genocide?

„De term eliminationisme gebruikte ik ook al in ’Hitlers gewillige beulen’, voor de ideologie van de nazi’s. Hij is toepasbaar op ideologieën die uit zijn op vernietiging en het uitschakelen van andere groepen. Dit vernietigingsdenken is een ruimer begrip dan genocide, wat ik zie als het gruwelijkste en meest zichtbare gevolg van deze ideologieën.

„Ik denk dat de meeste mensen genocide nog altijd zien als iets dat buiten hun wereldbeeld valt, als een onbegrijpelijke vulkaanuitbarsting van meest etnisch geweld. Terwijl we haar beter zullen begrijpen wanneer we genocide zien als onderdeel van een ideologie, van een politiek systeem. Het begint met het verdrijven van andere groepen, gedwongen bekeringen, het voorkomen van de voortplanting, en kan leiden tot massamoorden. Genocide is een van die politiek instrumenten. Massamoorden beginnen omdat een leider, of een groep leiders beslist om die politiek van eliminatie in praktijk te brengen tegen een minderheid die gehaat wordt. Het is geen gebeurtenis die onvermijdelijk is. Elke keer nemen leiders bewuste besluiten.

„Ik ben niet zo pessimistisch dat ik eliminatie-ideologieën in iedere samenleving kansen toedicht. Natuurlijk, overal leven vooroordelen, heersen racisme en haatgevoelens richting minderheden. Het gevaar word pas levensgroot als een overheid deze gevoelens oppikt en kneedt tot politiek. Pas dan kan het uitlopen op systematisch moorden, zoals we zagen in Joegoslavië. Aan de andere kant zijn veel democratieën opgewassen tegen dit potentiële gevaar. In het huidige Duitsland zal zoiets niet gebeuren. Wat dat betreft geloof ik oprecht in de kracht van een democratie.”

Genocide is erger dan oorlog,impliceert u in de titel. Is er dan iemand die vindt van niet?

„Over genocide is veel verwarring en onbegrip. Honderd miljoen doden zijn erdoor gevallen in de twintigste eeuw. Als ik dat vertel, kijken mijn toehoorders me vaak geschokt aan. Vooral Amerikanen denken dat oorlogen en militaire operaties de meeste slachtoffers hebben gemaakt. Dat heeft grote gevolgen voor het internationale veiligheidsbeleid. Het voorkomen en bestrijden van eliminatiedenken zou dé spil van dat beleid moeten zijn. En niet de bestrijding van terrorisme, of conflictpreventie. Dat is de verkeerde fixatie.”

De Verenigde Naties, die als taak hebben vrede en veiligheid in de wereld te handhaven, komen er in uw boek slecht van af. ’Traag als een gletscher’ is nog de beste kwalificatie. U stelt zelfs: de VN hebben meer gedaan om genocides mogelijk te maken, dan om ze te stoppen. Dat gaat wel ver.

„De VN hebben het opstellen van de Conventie over het voorkomen en bestraffen van Genocide in 1948 gevierd als succes. Maar die verklaring is later nooit gebruikt om levens te redden, terwijl er sinds die tijd talloze massamoorden zijn gepleegd. Het grote probleem is dat de VN tot de laatste snik het sacrosancte idee van soevereiniteit verdedigt: zolang een staat zich niet bemoeit met andere staten, kunnen we niet interveniëren. In die zin maken de VN massamoorden mogelijk, door niets te doen en ook andere landen te verhinderen mensenlevens te redden. De nieuwe VN-doctrine van Responsibility to Protect (die onder voorwaarden interventie bij massale mensenrechtenschendingen binnen een staat mogelijk moet maken–red.) staat nog in de kinderschoenen en is nog lang geen officieel beleid.

„Let wel: ik lever deze kritiek niet als een Republikein van de rechtervleugel. Ik ben een democraat in de brede zin van het woord, een liberale internationalist die gelooft in multilateralisme. Natuurlijk doen de VN ook veel goeds, op het gebied van gezondheid, onderwijs of milieu. Maar hoe kan je optreden tegen volkerenmoord als veel van je lidstaten ondemocratische regimes zijn, die de basisrechten van hun volk negeren? En die ondemocratische leden houden elkaar in de VN de hand boven het hoofd.”

Oké, we schaffen de VN af. Maar hoe moet de wereld dan gezamenlijk een dreigende genocide voorkomen?

„We moeten een Verenigde Democratische Naties oprichten, in plaats van een Verenigde Naties. Ik weet ook wel dat dat niet morgen zal gebeuren, maar de wereld telt al veel meer democratieën dan dertig jaar geleden. Die in het Vrije Westen hebben een enorme capaciteit om democratie elders te bevorderen. En dat doen we lang niet altijd, terwijl we er toch een paar prachtige successen mee hebben behaald. Nee, ik bepleit hier zeker niet het binnenvallen van andere landen om er democratie te brengen. De regering-Bush had bovendien voor de invasie in Irak minder nobele motieven.

„Ik doel op successen als in Zuid-Amerika, waar de VS in de jaren zestig en zeventig nog de rechtse paramilitaire regimes steunden uit vrees voor het communisme. Regimes die zich bezondigden aan massamoorden, met medeweten en soms zelfs uitgesproken steun van de VS. Tot president Jimmy Carter deze koers wijzigde en duidelijk maakte dat mensenrechten er toe doen.

„Een tweede succesverhaal is Oost-Europa na de val van de Sovjet-Unie. Stel je voor dat West-Europa niet de hand uit had gestoken naar de oosterburen, hun de voordelen van een transitie naar democratie had laten zien? Die credits wil ik Europa graag geven. Democratie is geen panacee voor alle problemen. Maar we kunnen veel vaker en steviger economische en politieke druk uitoefenen.”

Er zijn dictators die zich ook daar niets van aantrekken. Hoe houd je hen af van genocide op de eigen burgers?

„Door hun te laten inzien dat zo’n politiek geen ’winst’ oplevert. Helaas is genocide voor dictators maar al te vaak een effectieve methode gebleken om van hun ’lastige problemen’ af te komen. Waarom slacht Al Bashir in Darfur burgers af? Omdat hij het al eerder straffeloos heeft kunnen doen in Zuid-Soedan, en daarvan geleerd heeft dat het werkt.

„De wereld doet nu nauwelijks aan preventie, interventies, en vredesmachten zijn zelden effectief. De internationale tribunalen zijn te langzaam, te partijdig in hun keus van verdachten en zijn slecht toegerust voor wat ze beogen: rechtvaardigheid brengen. Genocidale overheden kunnen duizenden mensen doden op één dag. Dat moeten we vóór zijn. Die regimes moeten we dreigen met afschrikwekkende, effectieve en onmiddellijke actie als ze niet stoppen met moorden. Bijvoorbeeld met het bombarderen van hun militaire structuren, wat de Navo uiteindelijk tegen Servië deed vanwege hun wandaden in Bosnië. Na Srebrenica, in 1995, werd de Navo daar pas serieus in en toen zaten de Bosnische Serviërs in een paar weken achter de onderhandelingstafel. Hadden ze dat nog eerder gedaan, in 1992, dan waren er nog tienduizenden mensen meer blijven leven.

„Ik weet dat de Navo-bombardementen door de meeste internationale juristen/experts als illegaal worden gezien. De Navo deed het toch, en het moorden stopte. Daarom moeten de regels aangepast en het internationaal recht hervormd. De democratieën van de wereld zouden een apart agentschap moeten oprichten dat vaststelt of ergens ter wereld een eliminatie-actie is begonnen. We zien de vluchtelingenstromen, regimes kunnen dat in deze tijd nooit lang geheim houden. Alarm slaan en actie.”

Stel, dat agentschap signaleert massamoorden in Tibet. Wat dan: actie tegen China?

„Hier lopen we aan tegen de politieke realiteit. Grootschalige actie tegen, of zelfs interventie in China, zou de geopolitieke verhoudingen absoluut verstoren. Maar ik weiger me neer te leggen bij de redenering: dan maar niets doen als je niet tegen alle onrecht kunt optreden, omdat je dan niet zuiver op de graat zou zijn. Ieder gered leven is er één.”

U noemt de internationale tribunalen en het Strafhof volstrekt inadequaat. Toch ligt er nu een internationaal arrestatiebevel voor Al Bashir van het Strafhof. Het proces tegen Karadzic voor het Joegoslavië-tribunaal trekt wereldwijd veel aandacht. Gelooft u nog in een sterke internationale rechtsorde?

„Een arrestatiebevel voor Bashir vijf jaar na Darfur! Dat is een lachertje. Waarom hebben we zolang gewacht? Waarom zo eindeloos gediscussieerd of het genocide was of net niet? Is het soms omdat Soedan ver weg is, en de slachtoffers geen Europeanen of Amerikanen? Dat zou helemaal pijnlijk zijn. Ik zie het dilemma wel: om het moorden in Darfur te stoppen, heb je een zekere relatie met alle partijen nodig. Maar dat dient het langetermijnbelang van rechtvaardigheid en berechting van de daders niet.

„Natuurlijk vind ik berechting van daders ook belangrijk. In het proces tegen Karadzic zien we de bekende mechanismen: de dader verdedigt zich met de argumenten: het was geen genocide, het was oorlog, er werd gemoord aan beide kanten. Dat is ook wat de Turken nog steeds zeggen over de Armeense genocide. Het is goed als dat soort klinkklare onzin wordt ontkracht. Overtuigende bewijzen voor genocide op de Balkan zijn er genoeg. Toch zal een veroordeling van Karadzic het grote probleem niet oplossen. In post-genocidale samenlevingen is er geen echte rechtvaardigheid voor iedereen mogelijk. In Rwanda leven slachtoffers naast hun beulen, net zoals in Bosnië daders en nabestaanden buren zijn. Die samenlevingen weer opbouwen is een enorme taak, waar ik ook geen pasklare oplossing voor heb.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden