Generaal Lee’s ongemakkelijke erfenis

Het beeld van Lee in CharlottesvilleBeeld EPA

In de VS zijn overal nog symbolen te vinden van de vroegere Confederatie, waar witten superieur waren en zwarten slaaf. 1500 gedenktekens van de Confederatie telde mensenrechtenorganisatie Southern Poverty Law Center vorig jaar.

Er zijn standbeelden voor hem opgericht, gedenkplaten aan hem gewijd en tientallen straten en scholen naar hem vernoemd: generaal Robert Lee is nog steeds springlevend in het zuiden van de Verenigde Staten.

Lee was ooit opperbevelhebber van de zuidelijke Geconfedereerde Staten, die zich in 1861 van het noorden afscheidden om de slavernij te kunnen behouden. Destijds verloor Lee de strijd, maar anderhalve eeuw later heeft hij een nieuwe status verworven als held van wit racistisch Amerika, dat zijn nagedachtenis desnoods met geweld verdedigt.

De witte racisten, geïnspireerd door de Ku-Klux-Klan en andere extreem-rechtse groepen, verzetten zich tegen de verdere aantasting van hun historische symbolen. Zo ook in Charlottesville, waar zaterdag één dode en tientallen gewonden vielen toen een witte racist inreed op burgers die tegen racisme demonstreerden.

In Charlottesville woedt al sinds 2012 discussie over het lokale ruiterbeeld van generaal Lee. In februari besloot de gemeenteraad het beeld te laten weghalen. Toch staat het nog altijd fier op zijn plek doordat tegenstanders van de verwijdering een rechtszaak hebben aangespannen die nog in volle gang is. In juni veranderde de gemeente wel alvast de naam van het park waar het beeld staat: Lee Park heet nu Emancipation Park, wat in deze context letterlijk verwijst naar de ‘bevrijding’ van de slaven.

Enorme erfenis

De strijd in Charlottesville staat niet op zichzelf. Al zeker twintig jaar lopen Afro-Amerikaanse burgers te hoop tegen symbolen van de vroegere Confederatie, waar witten superieur waren en zwarten slaaf.

De erfenis is enorm: mensenrechtenorganisatie Southern Poverty Law Center telde vorig jaar ruim 1500 Confederatie-gedenktekens door het hele land, waaronder straatnamen, beelden, een Lee-kapel en een Lee-kazerne. De staten Alabama, Mississippi en Arkansas hebben zelfs een Lee-feestdag waarop ambtenaren vrij zijn – in de eerste twee staten is dat exact dezelfde dag waarop ze Martin Luther King herdenken.

De Confederatie-overblijfselen worden de laatste jaren in versneld tempo afgevoerd, vooral sinds de witte racist Dylann Roof in 2015 negen kerkgangers doodschoot in een zwarte kerk in Charleston. Roof poseerde graag met de zogeheten Rebel Flag van de Confederatie, nog zo’n omstreden symbool dat haastig verdwijnt.

Maar naarmate de schoonmaak vordert, neemt het verzet ertegen fellere vormen aan. Toen raadslid Kristin Szakos uit Charlottesville in 2012 voor het eerst voorstelde om beelden als die van Lee weg te halen, stroomde haar mailbox direct vol met de hatelijkste berichten. “Het was alsof ik had gevraagd of ik puppy’s mocht martelen”, zei Szakos. Toch zette zij door en won ze voldoende steun om het beeld te laten verwijderen.

Geschiedenis moet bewaard

De verdedigers van het standbeeld komen onder meer uit de hoek van de alt-right-beweging, een verzameling antidemocraten, racisten en voormalige Ku-Klux-Klanleden. Hun voorman, Richard Spencer, voegde zich in mei nog bij een extreem-rechtse demonstratie in Charlottesville, gericht tegen de naamsverandering van het park en de verwijdering van het beeld.

“Jullie zullen ons niet vervangen”, scandeerden de betogers vanuit hun zwarte vijandsdenken. De groep voelt zich gesterkt nu president Donald Trump de scepter zwaait. Zijn openlijke sympathie voor de witte onderdrukte burger lijkt hun strijd te legitimeren.

Een veelgehoord argument voor het behoud van de symbolen van de Confederatie is dat je de geschiedenis moet bewaren, niet uitwissen. Maar dat bewaren kan ook prima in een museum, zeggen de tegenstanders. Dan hoef je op straat tenminste niemand meer te kwetsen met een monument dat in feite de slavernij verheerlijkt.

Weer anderen pleiten voor een compromis: laat die historische beelden gewoon staan, en zet er een bord bij met uitleg over de slavernij, voor de broodnodige context. Maar door de scherpe polarisatie valt die educatieve tussenweg hoe langer hoe moeilijker te bewandelen.

Tekst loopt door onder grafiek

Beeld Brachtje Rood

Vooruitgang lokt tegenreactie uit

De meeste monumenten voor de racistische Confederatie (1861-1865) zijn pas tientallen jaren na dato neergezet. In de bouw zijn twee pieken aan te wijzen, blijkt uit een inventarisatie van mensenrechtenorganisatie Southern Poverty Law Center. De eerste piek was begin 20ste eeuw, toen de strijd om burgerrechten voor zwarten in de VS verhevigde. Startsein was de veroordeling van Homer Plessy, die als halfbloed opzettelijk in een voor witten gereserveerde treincoupé was gaan zitten.

De tweede golf van nieuwe Confederatie-monumenten was in de jaren vijftig en zestig, ook tijdens een opleving van de strijd voor gelijke rechten. Toen speelde een rechtszaak over rassenscheiding in het onderwijs. Een Afro-Amerikaanse vader eiste dat zijn dochter naar de dichtstbijzijnde witte school mocht, in plaats van naar de verder weg gelegen zwarte school. Het Hoog¬gerechtshof gaf hem gelijk.

De pieken laten zien dat een oplevende strijd tegen racisme een tegenbeweging kan uitlokken. Iets soortgelijks is nu weer aan de gang. De Afro-Amerikaanse bevolking strijdt de laatste jaren hard tegen racistisch politieoptreden en -geweld. Verongelijkt wit Amerika komt vervolgens in verzet, ditmaal niet door nieuwe Confederatie-monumenten te bouwen, maar door de bestaande te beschermen.

De felle verdediging van de monumenten laat zien welke belangen er op het spel stonden tijdens de Amerikaanse burgeroorlog, waarin de Con¬federatie uiteindelijk het onderspit delfde. De witte woede -illustreert bovendien dat de rassenkwestie nog altijd niet is afgedaan.

Lees ook: Trump haalt alsnog uit naar alt- right  

Lees ook: Witte puntmutsen in vele vormen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden