Genegeerd, beklad, en dus universeel

Misschien is het hoogste wat een kunstwerk kan bereiken wel dat het je teleurstelt. Zoveel ophef en dan dit... Of je hebt het in reproductie al zo vaak gezien dat het in werkelijkheid alleen maar kan tegenvallen. Ik had het bij het zien van de Mona Lisa van Leonardo da Vinci, het beroemdste schilderij op aarde, al weet ik niet of ze het bij de Himba’s in Noord-Namibië ook uit hun hoofd kennen. De Mona Lisa, die ik ooit in het Louvre onder ogen kreeg, was in de eerste plaats veel kleiner dan ik dacht, bovendien hing het achter een nogal smoezelige glasplaat. En die glimlach, ach, die had ik allang gezien, die was als het ware helemaal ingedaald in onze cultuur. Tegenvallen is dus een signaal van bekendheid. Bekladden en verminken ook. De snor en baard die Marcel Duchamp op het gezicht van de vrouw tekende, zijn inmiddels haast net zo bekend geworden als haar glimlach. Ze is nagebouwd van oude pc’s en van wc-rollen. Kunstenaars hebben er een ander gezicht op geplakt of haar mondhoeken naar beneden laten hangen. Cabarateske animators lieten haar mysterieuze mondje allerlei vuiligheid uitslaan, tandenknarsen. Je kunt het zo gek niet bedenken of ze heeft het moeten verduren. In een Japans laboratorium hebben ze onlangs haar stemgeluid gereconstrueerd op grond van de skeletstructuur van haar gezicht. Zo te horen moet ze beschaafd geklonken hebben, welluidend met donkere ondertonen. Ach ja. Maar haar handelsmerk is niet haar stem, haar snor of het materiaal waarvan ze gemaakt is, maar die glimlach, die overigens bestaat uit donkere streekjes verf die we nauwelijks opmerken, onzichtbare schaduwwerking. De vraag wat die lach nu precies betekent, heeft wetenschappers gekweld. Lacht ze sereen? Blij? Of zit er toch ook iets wrangs in? Is het allicht ironie? Of bespeuren we teleurstelling? Kiespijn? Hoe langer je kijkt, hoe meer je erin kunt gaan zien. En het is nu eenmaal mogelijk lang naar haar te kijken. Bij een normaal mens verdwijnt de glimlach na een tijdje weer, maar de vereeuwigde, dus onvermoeibare mens krijgt ’m niet van z’n gezicht (behalve dus als een nieuwe kunstenaar hem wegschildert of er een grap mee uithaalt). In de zoektocht naar het geheim achter dit beroemde teleurstellende schilderij is nu weer een vers geluid te horen. Kunstkenners hebben zojuist ontdekt dat ze over haar kleed een doorzichtig vlies draagt, in die tijd een teken van zwangerschap. Er was natuurlijk ook al wel een oneerbiedige versie van haar met dikke buik op de markt, en anderen hadden al eens een verdacht opgezwollen klier in haar nek ontdekt. Daarentegen is ook wel eens geopperd dat ze zo mooi glimlacht omdat ze net gehoord heeft dat ze juist níet zwanger is. En hoe houdt de veronderstelling dat Mona Lisa een man is, door de homo Da Vinci als vrouw vermomd, of zelfs een zelfportret zich onder de jongste ontdekking? Maar ach, wat doet het er allemaal toe, zwanger of man, sereen of ironisch? Ze glimlacht universeel. Zo universeel dat je er inmiddels haast gedachteloos aan voorbijgaat. Verder kan een kunstwerk het niet schoppen: genegeerd, beklad en misverstaan te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden