Genadebrood

Mogen kerkgangers het heilige brood uit de handen van leken ontvangen? Of, anders gezegd, kan de genade ook passeren tussen zij die niet gewijd zijn? Met Jezus, die bij uitstek met de verstotenen was, kunnen deze vragen alleen maar bevestigend beantwoord worden.

De eucharistie is de viering van het breken en het delen van het brood zoals Jezus dat deed tijdens het laatste avondmaal. Dit deed hij alvorens zijn lichaam te geven voor onze zonden en zijn bloed te laten vergieten ter vergeving. Het brood staat in deze rite van dankbaarheid voor zijn lichaam dat gebroken is, om niet. Dit wil zeggen, wij hebben het niet verdiend. Wij kúnnen het zelfs niet verdienen. Zouden wij ons ervoor kunnen oppoetsen, dan zou genade geen genade meer zijn. Genade is immers een geschenk dat wij, in onze hulpeloosheid, slechts kunnen ontvangen. En voor ontvangen, wij weten het allemaal, dienen onze handen leeg te zijn. Vandaar die open gevouwen handen die hoopvol wachten op de gave van het genadebrood.

In het Onze Vader wordt dan ook nadrukkelijk gebeden 'geef ons heden ons dagelijkse brood'. Het is hét betoon van afhankelijkheid dat dwars tegen onze egocentrische autonomie ingaat. Sterker nog, het lijkt wel zo te zijn dat hoe harder we ons ego laten gelden, des te meer we de touwtjes in handen willen hebben en hoe meer we verwijderd raken van het vermogen te ontvangen van dat wat van oudsher het manna is. Deze oudtestamentische voorganger van het gebroken brood is dat wat gedurende veertig jaar dagelijks uit de handen van de Allerhoogste uit de hemel naar beneden viel, in de woestijn waar de Israëlieten in ballingschap leefden. Maar wee je gebeente, als er meer gegraaid werd dan voor een enkel etmaal noodzakelijk was. Dan bedierf het manna, aangevreten als het werd door de wormen. Elke dag was er genoeg voor iedereen.

De boodschap is duidelijk: vraag niet meer dan nodig en vertrouw erop dat er overvloed is -het genadebrood kan niet toegeëigend worden. Het is daar voor alle schepselen. Op voorspraak van God.

Tijdens de rite van de eucharistie zeggen wij, kerkgangers: Heer, ik ben niet waardig dat Gij tot mij komt, maar spreek slechts één woord en ik zal gezond worden. Spreek? Wie spreekt? En wie hoort? Er staat geschreven dat Jezus de menswording belichaamt. Het is God zelf die Zich in hem ontledigd heeft om mens met mensen te zijn. Zo trekt Zijn spoor in het gelaat van onze naaste die ons aankijkt en aanspreekt. Die naaste is immers naar Zijn gelijkenis geschapen waardoor wij -evengoed schepselen- als in een spiegel, zelf weer de naaste worden. Onze oorspronkelijke hulpeloosheid en de schriftuurlijke aansporing een hulpe voor de ander te zijn, grijpen hier in een. De verlossing rust in het verhaal van de barmhartige Samaritaan die zijn hand uitreikt om een berooide langs de weg te helpen. Wij worden zodoende zowel geroepen tot barmhartigheid als tot de erkenning dat wij au fond op de ander aangewezen zijn: tot horen en spreken, ontvangen en geven, zoals besloten in de eucharistie.

Dit is de genade die overal, gelukkig ook buiten de kerk, tussen mensen geschiedt. Althans, wat tussen mensen kán geschieden, als zij met elkaar spreken en elkaar horen in verbondenheid. Niet voor niets wordt er gezegd dat 'daar waar twee of meer in Mijn Naam vergaderen, zal Ik zijn'. Zo wordt vóór het uitreiken van de communie de hoop uitgesproken dat wij met Hem en met elkaar verbonden blijven. Niettemin wordt tevergeefs geprobeerd het gebroken brood meer en meer in een excluderend dogma toe te eigenen. Het genereuze hart van de eucharistie raakt hiermee in strijd met zichzelf. Zaken als genade, dankbaarheid en zelfs het vermogen tot ontvangen laten zich niet afdwingen, zij regenen als manna op ons neer en doen ons beseffen dat wij allen, gewijd of niet, van meet af aan met lege handen stonden. Om met Judith Herzberg te spreken:

Er is nog zomer en er is genoeg

Wat zou het loodzwaar tillen zijn

Wat een gezwoeg

Als iedereen niet iedereen ter wille was

als iedereen niet iedereen op handen droeg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden